निर्वाचनमा पराजयपछि एमाले–नेकपाबीच एकताको चर्चा, तर सिद्धान्त, नेतृत्व र कार्यशैलीका पुराना विवाद अझै ज्यूँका त्यूँ

काठमाडौं — पछिल्लो आमनिर्वाचनमा अप्रत्यासित पराजय भोगेका नेपालका प्रमुख वामपन्थी दलहरू पुनः एकता, ध्रुवीकरण र पुनर्गठनको बहसमा प्रवेश गरेका छन्। विशेषगरी केपी शर्मा ओली नेतृत्वको नेकपा (एमाले) र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ संयोजक रहेको नेकपाबीच एकताको सम्भावनाबारे राजनीतिक वृत्तमा छलफल बाक्लिँदै गएको छ। यद्यपि नेताहरूको व्यवहार, वैचारिक मतभेद र नेतृत्वको प्रश्न समाधान नगरी गरिने कुनै पनि एकता दिगो नहुने विश्लेषणसमेत हुन थालेको छ।

राजनीतिक वृत्तमा एमाले र नेकपाबीच अनौपचारिक संवाद चलिरहेको चर्चा भइरहेका बेला दुवै दलभित्र नेतृत्वशैली र संगठन सञ्चालनप्रति असन्तुष्टिका आवाज पनि सुनिन थालेका छन्।

नेकपाभित्र नेतृत्वशैलीमाथि प्रश्न

नेकपाका वरिष्ठ नेता तथा पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालले पार्टी संयोजक प्रचण्डको नेतृत्वशैलीप्रति लिखित असहमति जनाएका छन्। पार्टी सञ्चालनमा सामूहिक निर्णयभन्दा व्यक्तिगत निर्णय हावी भएको भन्दै उनले संगठनभित्र विधि र प्रक्रियाको पालना हुनुपर्ने धारणा राखेका छन्।

त्यस्तै, पूर्वमन्त्री भीम रावलले पनि निर्वाचनअघि गरिएको अनुशासन कारबाही तथा चुनावपछिको पार्टी गतिविधिबारे असन्तुष्टि जनाएको चर्चा छ।

यसले नेकपाभित्र नेतृत्व र संगठन सञ्चालनको शैलीबारे गम्भीर बहस सुरु भएको संकेत गरेको छ।

एमालेभित्र पनि नेतृत्व परिवर्तनको दबाब

निर्वाचनमा एमालेले अपेक्षित सफलता हासिल गर्न नसकेपछि अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीमाथि पनि नेतृत्व हस्तान्तरणको दबाब बढेको विश्लेषण भइरहेको छ।

विशेषतः पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीलाई पुनः सक्रिय राजनीतिमा ल्याउने विषय र पार्टी सदस्यता सम्बन्धी विवादमा ओली पछि हट्नु पनि यही दबाबको परिणाम भएको कतिपय नेताहरूको बुझाइ छ।

एमालेभित्रको एउटा धारले भण्डारीको नेतृत्वमा पार्टीलाई नयाँ ढंगले पुनर्गठन गर्न सकिने र त्यसले समग्र वाम आन्दोलनलाई पनि नयाँ ऊर्जा दिन सक्ने विश्वास व्यक्त गरिरहेको छ।

माधव नेपालको जोड : “सिद्धान्तमा आधारित एकता”

नेकपाका सहसंयोजक तथा पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपाल भने केवल चुनावी समीकरण वा सत्ता राजनीतिका आधारमा हुने एकताप्रति सकारात्मक देखिएका छैनन्।

उनको धारणा छ—कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य भावनात्मक वा अवसरवादी मिलनमा होइन, साझा विचार, नीति र सिद्धान्तमा आधारित संगठन निर्माणमा निर्भर रहन्छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरू पनि दीर्घकालीन एकताका लागि वैचारिक स्पष्टता, साझा कार्यक्रम र संस्थागत नेतृत्व आवश्यक हुने बताउँछन्।

सत्ता गुमेको पीडा कि वैचारिक पुनर्जागरण ?

वामपन्थी वृत्तमै अर्को बहस पनि सुरु भएको छ—के अहिलेको एकता प्रयास सत्ता गुमेको मनोविज्ञानको परिणाम हो, वा साँच्चिकै विचार र आन्दोलनको पुनर्निर्माणको आवश्यकता ?

कतिपयले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)को उदयपछि परम्परागत दलहरूमा भविष्यप्रतिको चिन्ता बढेकाले वाम शक्तिहरू एकताको विकल्प खोज्न बाध्य भएको विश्लेषण गर्छन्।

यद्यपि केवल चुनावी हार वा सत्ता गुमेको प्रतिक्रियाका रूपमा गरिने एकताले जनविश्वास पुनः प्राप्त गर्न नसक्ने मत बलियो देखिन्छ।

आत्मसमीक्षा बिना सम्भव छैन पुनर्जागरण

विश्लेषकहरूका अनुसार वाम आन्दोलन कमजोर हुनुका कारणबारे गहिरो समीक्षा नगरी नयाँ यात्राको आधार तयार हुन सक्दैन।

नेतृत्वकेन्द्रित राजनीति, गुटबन्दी, आन्तरिक लोकतन्त्रको अभाव, व्यक्तिगत अहंकार तथा सिद्धान्तभन्दा पद र शक्तिको राजनीति वाम आन्दोलन कमजोर हुनुका प्रमुख कारण मानिन्छन्।

यसकारण नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण, संस्थागत निर्णय प्रक्रिया र जनतासँगको सम्बन्ध पुनः स्थापित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइँदै आएको छ।

राष्ट्रियता र भूराजनीतिमा वामपन्थीको भूमिका

वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा, विदेशी शक्ति केन्द्रहरूको बढ्दो प्रभाव र राष्ट्रिय हितका चुनौतीका बीच कम्युनिस्ट शक्तिहरूले राष्ट्रियताको मुद्दामा स्पष्ट धारणा प्रस्तुत गर्नुपर्ने आवाज पनि उठ्न थालेको छ।

वामपन्थीहरूबीच एकता केवल चुनाव जित्ने माध्यम नभई राष्ट्रिय स्वाधीनता, सामाजिक न्याय र समाजवादको स्पष्ट मार्गचित्रसहित हुनुपर्ने बहस बलियो बन्दै गएको छ।

इतिहासले दिएको पाठ

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध संयुक्त संघर्ष गर्दै महत्वपूर्ण राजनीतिक उपलब्धि हासिल गरेको इतिहास छ। तर, सत्ता प्राप्तिपछि बारम्बार विभाजन, गुटबन्दी र नेतृत्व विवादका कारण आन्दोलन कमजोर हुँदै गएको विश्लेषण गरिन्छ।

विशेषगरी तत्कालीन माओवादी आन्दोलनबाट जन्मिएका विभिन्न समूहहरूको निरन्तर विभाजनले पनि वाम आन्दोलनलाई कमजोर बनाएको छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यदि पूर्वमाओवादी धारहरूबीच नै न्यूनतम वैचारिक सहमति कायम हुन सके अन्य वाम शक्तिहरूबीच पनि सहकार्यको वातावरण बन्न सक्छ।

नयाँ नेतृत्वको खोजी

वाम आन्दोलनभित्र अहिले उठिरहेको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न नेतृत्व परिवर्तनको हो।

पुराना शीर्ष नेताहरूले एक कदम पछि हटेर नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्न सके मात्र संगठनात्मक पुनर्जागरण सम्भव हुने धारणा बलियो बन्दै गएको छ।

साथै, विचार, संगठन, नेतृत्व र कार्यशैलीमा व्यापक सुधार गर्दै लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई सुदृढ बनाउन सके मात्रै वाम आन्दोलनले हराएको जनविश्वास पुनः प्राप्त गर्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

राजनीतिक निष्कर्ष

वामपन्थी एकताको बहस फेरि एकपटक राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा पुगेको छ। तर, यो एकता केवल चुनावी अंकगणित र सत्ता समीकरणका लागि हो वा सिद्धान्त, नीति र संगठनात्मक रूपान्तरणका आधारमा नयाँ राजनीतिक अध्याय सुरु गर्ने प्रयास हो भन्ने प्रश्नको जवाफ आगामी दिनका गतिविधिले दिनेछन्। अहिलेको बहसले भने एउटा कुरा स्पष्ट गरेको छ—वाम आन्दोलन पुनर्गठनको दबाबमा छ, तर त्यसको सफलता नेतृत्वको इच्छाशक्ति, आत्मसमीक्षा र वैचारिक स्पष्टतामा निर्भर रहनेछ।