भारतका सर्वोच्च अदालतका पूर्व न्यायाधीशको चिन्ता

काठमाडौं | सामाजिक सञ्जाल इन्स्टाग्राम मा बाल यौन दुर्व्यवहार सम्बन्धी सामग्री बिक्री गर्ने विज्ञापनहरू स्वीकृत भएर सार्वजनिक भएको खुलासा भएको छ। बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसको अनुसन्धानले भारतमा इन्स्टाग्रामले यस्ता विज्ञापनहरू चलाएको फेला पारेपछि सामाजिक सञ्जाल कम्पनी मेटा (Meta) को सामग्री अनुगमन प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।

बीबीसीको अनुसन्धानअनुसार इन्स्टाग्राममा प्रकाशित ती विज्ञापनहरूमा “rape video”, “child video” जस्ता शब्द प्रयोग गरिएको थियो। ती विज्ञापनमा क्लिक गर्दा प्रयोगकर्ता सिधै टेलिग्राम (Telegram) का च्यानलमा पुग्ने र त्यहाँबाट ९९ भारतीय रुपैयाँ (करिब १ अमेरिकी डलर) मै बाल यौन दुर्व्यवहारसम्बन्धी भिडियो किनबेच हुने गरेको फेला परेको हो।

कृत्रिम खाताबाट अनुसन्धान

बीबीसीले अनुसन्धानका लागि भारतमै एउटा नयाँ इन्स्टाग्राम खाता (Alias Account) खोलेको थियो। सुरुमा उक्त खाताले सामान्य रूपमा केही महिलाका सार्वजनिक पोस्टहरू मात्र फलो गरेको थियो।

केही दिनमै इन्स्टाग्रामको एल्गोरिदमले उक्त खातामा यौनजन्य सामग्री (Child Sexual Abuse Material–CSAM), नग्न दृश्य र त्यसपछि बालबालिकासँग सम्बन्धित यौन दुर्व्यवहारका विज्ञापनहरू देखाउन थालेको अनुसन्धानले देखाएको छ।

अनुसन्धानका क्रममा करिब ३० वटा फरक विज्ञापन बाल यौन दुर्व्यवहार सामग्रीको प्रचार गरिरहेका भेटिएका थिए भने थप २० वटा विज्ञापन वयस्क अश्लील सामग्रीसँग सम्बन्धित थिए।

उजुरी गर्दा पनि हटाइएन विज्ञापन

बीबीसीले देखेका विज्ञापनमध्ये एउटा विज्ञापन इन्स्टाग्राममै रिपोर्ट गरेको थियो। त्यस विज्ञापनमा एक सानी बालिका रोइरहेको दृश्य थियो र यौन दुर्व्यवहार भएको संकेत दिने विवरण राखिएको थियो।

तर २४ घण्टापछि इन्स्टाग्रामले उक्त विज्ञापनले आफ्नो “कम्युनिटी गाइडलाइन” उल्लंघन नगरेको भन्दै हटाउन अस्वीकार गरेको अनुसन्धानले जनाएको छ।

यसपछि बीबीसीले मेटासँग औपचारिक प्रतिक्रिया मागेपछि कम्पनीले सम्बन्धित विज्ञापन हटाएको, विज्ञापन दिने केही खाता निलम्बन गरेको तथा थप URLहरू ब्लक गरिएको जनाएको छ।

मेटाको स्वीकारोक्ति

मेटाले बीबीसीलाई दिएको प्रतिक्रियामा “कुनै पनि प्रणाली पूर्ण हुँदैन” भन्दै आफ्ना समीक्षा प्रणालीले सबै उल्लंघन पत्ता लगाउन नसक्ने स्वीकार गरेको छ।

कम्पनीले बाल यौन शोषणसम्बन्धी सामग्रीविरुद्ध निरन्तर प्रविधि विकास भइरहेको र यस्ता सामग्री भेटिएमा अमेरिकी संस्था National Center for Missing and Exploited Children (NCMEC) लाई कानुनअनुसार जानकारी गराइने जनाएको छ।

टेलिग्राममाथि पनि प्रश्न

बीबीसीले दुई वटा टेलिग्राम च्यानल पनि सम्बन्धित निकायमा रिपोर्ट गरेको थियो।

त्यसमध्ये एउटा च्यानल बन्द गरिए पनि अर्को च्यानलले अनुसन्धानकै क्रममा नयाँ भिडियो बिक्री गर्न जारी राखेको पाइएको छ।

टेलिग्रामले भने सन् २०२६ मा मात्रै बाल यौन दुर्व्यवहार सामग्रीसँग सम्बन्धित २ लाख ७४ हजारभन्दा बढी समूह र च्यानल हटाएको दाबी गरेको छ।

भारतका सर्वोच्च अदालतका पूर्व न्यायाधीशको चिन्ता

भारतका सर्वोच्च अदालतका पूर्व न्यायाधीश मदन लोकुरले यो घटनालाई अत्यन्त गम्भीर भन्दै सामाजिक सञ्जाल कम्पनीले यस्ता अपराधबाट आर्थिक लाभ लिनु चिन्ताजनक भएको टिप्पणी गरेका छन्।

उनले आवश्यक परे भारतको सर्वोच्च अदालतले स्वतः संज्ञान (Suo Moto) लिएर सरकारलाई सामाजिक सञ्जाल कम्पनीविरुद्ध कारबाही गर्न निर्देशन दिनुपर्ने अवस्था आएको बताएका छन्।

पूर्व फेसबुक उपाध्यक्षको आलोचना

सन् २००९ देखि २०२० सम्म फेसबुक (हालको मेटा) मा उपाध्यक्षका रूपमा काम गरेका ब्रायन बोलान्डले पनि बीबीसीको अनुसन्धानप्रति प्रतिक्रिया दिँदै आफू “स्तब्ध तर अचम्मित नभएको” बताएका छन्।

उनका अनुसार इन्स्टाग्रामको एल्गोरिदम प्रयोगकर्तालाई लामो समय प्लेटफर्ममा राख्न क्रमशः अझ उत्तेजक सामग्री देखाउने गरी डिजाइन गरिएको छ।

उनले कम्पनीले समयसँगै प्रयोगकर्ताको सुरक्षाभन्दा विज्ञापन आम्दानीलाई बढी प्राथमिकता दिएको आरोपसमेत लगाएका छन्।

भारतमा बढ्दो साइबर चुनौती

भारतको तेलंगाना राज्यको साइबर सुरक्षा ब्युरोकी निर्देशक शिखा गोयलका अनुसार भारतमा बाल यौन दुर्व्यवहार सामग्रीसम्बन्धी अधिकांश अन्तर्राष्ट्रिय सूचना मेटाका प्लेटफर्मबाटै आउने गरेका छन्।

यद्यपि यसले मेटामा मात्रै समस्या धेरै छ भन्ने अर्थ नलाग्ने उनको भनाइ छ। राम्रो निगरानी प्रणाली भएका प्लेटफर्मबाट बढी रिपोर्ट आउने सम्भावना पनि रहने उनले बताएकी छन्।

विज्ञापनबाट हुने ठूलो आम्दानी

बीबीसीका अनुसार मेटाको आर्थिक वर्ष २०२५ को कुल करिब २०० अर्ब अमेरिकी डलर आम्दानीमध्ये झण्डै ९८ प्रतिशत विज्ञापनबाट आएकोथियो। विश्लेषकहरूका अनुसार इन्स्टाग्रामको आम्दानीको ९० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा पनि विज्ञापनबाटै आउने गर्छ।

निष्कर्ष

बीबीसीको अनुसन्धानले विश्वकै ठूलो सामाजिक सञ्जाल कम्पनीमध्ये एक मेटाको विज्ञापन समीक्षा प्रणालीमा गम्भीर कमजोरी रहेको संकेत गरेको छ। बाल यौन दुर्व्यवहारजस्तो जघन्य अपराधसँग सम्बन्धित सामग्रीले विज्ञापनका रूपमा स्वीकृति पाउनु केवल प्राविधिक त्रुटि मात्र नभई डिजिटल सुरक्षामाथिको ठूलो प्रश्न बनेको छ।

विशेषज्ञहरूले सामाजिक सञ्जाल कम्पनी, सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय निकायबीच अझ प्रभावकारी समन्वय, कडा निगरानी र छिटो कारबाही बिना यस्ता संगठित अनलाइन अपराध नियन्त्रण गर्न कठिन हुने चेतावनी दिएका छन्।