वासिङ्टन । अमेरिका–इरानबीच बढ्दै गएको तनावलाई मत्थर पार्ने प्रयासबीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प आफ्नो अडानमा केही लचकता अपनाउन तयार देखिएका छन्। हर्मुज जलमार्ग पूर्ण रूपमा खुला गर्ने प्रतिबद्धताको बदलामा इरानसँग नयाँ परमाणु समझदारीका लागि राखिएको केही मागबाट पछि हट्ने सम्भावनाबारे ट्रम्पले आफ्ना वरिष्ठ सहयोगीहरूसँग छलफल गरेको बताइएको छ।

अमेरिकी सञ्चारमाध्यम वाल स्ट्रिट जर्नलका अनुसार, ट्रम्पले निजी छलफलका क्रममा इरानले हर्मुज स्ट्रेट पूर्ण रूपमा खुला गरेमा आफ्नो परमाणु सम्झौतासम्बन्धी अडानमा पुनर्विचार गर्न सकिने संकेत दिएका छन्।

यो संकेत कार्यान्वयनमा गएमा अमेरिका–इरान सम्बन्धमा महत्वपूर्ण मोड आउन सक्छ। लामो समयदेखि परमाणु कार्यक्रम, प्रतिबन्ध र क्षेत्रीय सुरक्षाका विषयमा आमनेसामने रहेका दुई मुलुकबीच युद्धविरामलाई दीर्घकालीन कूटनीतिक समझदारीमा रूपान्तरण गर्ने बाटो खुल्न सक्छ।

हर्मुज किन यति महत्वपूर्ण ?

हर्मुज स्ट्रेट विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऊर्जा तथा सामुद्रिक व्यापारिक मार्गमध्ये एक हो। फारसको खाडीलाई ओमानको खाडी र अरब सागरसँग जोड्ने यो जलमार्गबाट विश्व बजारका लागि ठूलो मात्रामा कच्चा तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थको ढुवानी हुन्छ।

त्यसैले हर्मुजमा आवागमन अवरुद्ध हुँदा त्यसको प्रभाव अमेरिका र इरानबीच सीमित रहँदैन। विश्वव्यापी तेल आपूर्ति, ऊर्जा मूल्य, समुद्री बीमा, ढुवानी लागत र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत तत्काल असर पर्न सक्छ।

यही कारण हर्मुज स्ट्रेटलाई लिएर इरानसँगको कुनै पनि समझदारीलाई ट्रम्प प्रशासनले रणनीतिक प्राथमिकताका रूपमा हेरेको देखिन्छ।

ट्रम्पको प्राथमिकता बदलिँदै ?

ट्रम्प प्रशासनले इरानसँगको परमाणु विषयलाई लामो समयदेखि आफ्नो विदेश नीतिको प्रमुख मुद्दाका रूपमा अघि सारेको छ। इरानको परमाणु क्षमतामा नियन्त्रण, उसको क्षेत्रीय गतिविधि र अमेरिकी प्रतिबन्धसम्बन्धी नीतिलाई लिएर वासिङ्टनले तेहरानमाथि निरन्तर दबाब दिँदै आएको छ।

तर अहिलेको परिस्थितिमा हर्मुज स्ट्रेट खुला गराउने विषयलाई तत्काल रणनीतिक प्राथमिकता दिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको देखिन्छ।

वाल स्ट्रिट जर्नलको रिपोर्टअनुसार, ट्रम्पले आफ्ना वरिष्ठ सहयोगीहरूसँगको निजी छलफलमा इरानसँगको परमाणु सम्झौताका सम्बन्धमा आफूले अघि सारेका केही मागबाट पछि हट्न सक्ने बताएका छन्।

यसलाई कूटनीतिक भाषामा हेर्दा ट्रम्पले **‘परमाणु सम्झौता बनाम हर्मुजको स्वतन्त्र आवागमन’**मध्ये तत्कालका लागि दोस्रो विषयलाई प्राथमिकता दिन खोजेको संकेतका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

इरानका पाँच सर्तले वार्ताको दिशा निर्धारण गर्ने

हर्मुज स्ट्रेट पुनः पूर्ण रूपमा खोल्नुअघि इरानले अमेरिकासमक्ष पाँचवटा सर्त राखेको बताइएको छ।

यद्यपि ती सर्तहरू औपचारिक रूपमा सार्वजनिक गरिएका छैनन्। अमेरिकी अधिकारीहरूले भने ती सर्तलाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गरिरहेको जनाइएको छ।

यसले वार्ता केवल हर्मुज खोल्ने वा नखोल्ने प्रश्नमा सीमित नभएको देखाउँछ। यसको पछाडि अमेरिकी प्रतिबन्ध, इरानको परमाणु कार्यक्रम, सैन्य तनाव, क्षेत्रीय सुरक्षा र भविष्यको कूटनीतिक सम्बन्धजस्ता व्यापक विषय जोडिएका हुन सक्छन्।

त्यसैले पाँच सर्त सार्वजनिक भएपछि मात्रै इरानले वास्तवमा अमेरिकाबाट के चाहेको हो भन्ने स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ।

‘हर्मुज खोल्ने’ सम्झौता कति टिकाउ होला ?

ट्रम्प र इरानबीच सम्भावित समझदारीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यसको स्थायित्व हुनेछ।

हर्मुज खुला गराउने विषयमा तत्काल सम्झौता भए पनि परमाणु कार्यक्रम र प्रतिबन्धको मूल विवाद समाधान नभएसम्म अमेरिका–इरान सम्बन्धमा दीर्घकालीन स्थिरता आउन कठिन हुनेछ।

इरानका लागि परमाणु कार्यक्रम राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो। अमेरिकाका लागि भने इरानको परमाणु क्षमताले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलनमा पार्ने सम्भावित प्रभाव मुख्य चिन्ता हो।

त्यसैले हर्मुज खुला गराउने विषयमा हुने कुनै पनि सहमति सम्भवतः ठूलो कूटनीतिक प्याकेजको एउटा हिस्सा मात्र हुन सक्छ।

नयाँ युद्धविरामको सम्भावना

अमेरिका र इरानबीच तनाव कम गर्ने दिशामा ट्रम्पको पछिल्लो संकेत महत्वपूर्ण मानिएको छ।

यदि हर्मुज स्ट्रेट पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउने र त्यसको बदलामा अमेरिकाले आफ्ना केही परमाणु माग नरम पार्ने सहमति बनेमा यसले तत्काल सैन्य तनाव घटाउन सक्छ।

त्यसपछि युद्धविराम → हर्मुज खुला → परमाणु वार्ता → प्रतिबन्धमा पुनर्विचारको क्रम विकसित हुन सक्ने सम्भावना छ।

तर यस्तो प्रक्रिया सफल बनाउन दुवै पक्षले राजनीतिक रूपमा संवेदनशील विषयमा सम्झौता गर्नुपर्ने हुन्छ।

ट्रम्पका लागि पनि ठूलो रणनीतिक परीक्षा

ट्रम्पले इरानसम्बन्धी अडानमा लचकता देखाएमा त्यसको घरेलु राजनीतिक र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव पनि पर्नेछ।

एकातर्फ हर्मुज खुला गराउन सफल हुनु, विश्व ऊर्जा बजारमा अनिश्चितता घटाउनु र तत्काल सैन्य तनाव कम गर्नु ट्रम्प प्रशासनको उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत हुन सक्छ।

अर्कोतर्फ, आफ्ना अघिल्ला मागबाट पछि हटेको आरोप पनि लाग्न सक्छ।

विशेषगरी इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई लिएर कडा अडान लिँदै आएका अमेरिकी पक्षका लागि सम्झौताको सीमारेखा कहाँ निर्धारण गर्ने भन्ने प्रश्नमहत्वपूर्ण हुनेछ।

इरानका लागि पनि अवसर र जोखिम

तेहरानका लागि पनि यस्तो सम्भावित सम्झौता दुईधारे तरबारजस्तै हुन सक्छ।

यदि हर्मुज खोल्ने बदलामा अमेरिकाबाट प्रतिबन्धमा राहत वा परमाणु वार्तामा सहुलियत प्राप्त गर्न सकियो भने इरानलाई आर्थिक तथा कूटनीतिक लाभ हुन सक्छ।

तर हर्मुजलाई दबाबको साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने क्षमता कमजोर पार्दा इरानले आफ्नो रणनीतिक प्रभावको एउटा महत्वपूर्ण साधन गुमाउन सक्छ।

त्यसैले तेहरानले अमेरिकाबाट ठोस र कार्यान्वयनयोग्य आश्वासन नपाई हर्मुजसम्बन्धी कुनै सम्झौता गर्न सहजै तयार होला भन्ने निश्चित छैन।

विश्व बजारको नजर हर्मुजमा

अमेरिका–इरानबीचको पछिल्लो कूटनीतिक गतिविधिलाई विश्व बजारले पनि नजिकबाट नियालिरहेको छ।

हर्मुजमा तनाव बढ्दा तेलको आपूर्ति जोखिम बढ्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ऊर्जा मूल्यमा दबाब पर्न सक्छ। यसको प्रभाव पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य हुँदै ढुवानी, उत्पादन र महँगीसम्म पुग्न सक्छ।

त्यसैले हर्मुज खुल्ने सम्भावना केवल अमेरिका र इरानबीचको कूटनीतिक विषय होइन। यो विश्व अर्थतन्त्र र ऊर्जा सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको प्रश्नहो।

अबको प्रश्न : सम्झौता कि अर्को टकराव ?

ट्रम्पले आफ्नो परमाणु अडानमा लचकता अपनाउन सक्ने संकेत गर्नु अमेरिका–इरान सम्बन्धमा महत्वपूर्ण कूटनीतिक संकेत हो। तर अहिलेसम्म यो औपचारिक सम्झौता भने होइन।

इरानका पाँच सर्त के हुन्, अमेरिका त्यसमा कति सहमत हुन्छ र हर्मुज खोल्ने बदलामा ट्रम्प प्रशासनले वास्तवमा कति सहुलियत दिन तयार हुन्छ—अबको कूटनीतिक प्रक्रियाको दिशा यी प्रश्नले निर्धारण गर्नेछन्।

यदि दुवै पक्षले आफ्ना अधिकतम मागबाट केही पछि हट्न तयार भए हर्मुज स्ट्रेट फेरि खुल्ने मात्र होइन, अमेरिका–इरानबीच नयाँ परमाणु समझदारीको ढोका पनि खुल्न सक्छ।

तर वार्ता असफल भए हर्मुज फेरि भू–राजनीतिक दबाबको केन्द्र बन्ने र त्यसको असर मध्यपूर्व हुँदै विश्व ऊर्जा तथा आर्थिक बजारसम्म फैलिने जोखिम कायमै रहनेछ।

Originally published on abcnews.com.np.