काठमाडौँ, साउन २५ गते । हिन्दु धार्मिक परम्परामा साउन महिना भगवान् शिवको आराधना र उपासनाका लागि विशेष मानिन्छ। साउन महिनाको अन्तिम सोमबार आज देशभरका शिवालयहरूमा बिहानैदेखि श्रद्धालुको उल्लेख्य भीड लागेको छ। राजधानी काठमाडौँस्थित पशुपतिनाथ मन्दिरदेखि देशका विभिन्न प्रसिद्ध शिवधामसम्म भक्तजन पूजा, दर्शन र जल अर्पणका लागि पुगेका छन्।

साउनको सोमबार भगवान् शिवको पूजा, व्रत र जलाभिषेक गर्ने धार्मिक परम्परा रहेकाले अन्तिम सोमबार विशेष महत्त्वका साथ मनाउने गरिन्छ। यस अवसरमा शिवालयहरूमा दर्शनार्थीको भीडसँगै बोलबम तीर्थालुको उपस्थिति पनि उल्लेख्य देखिएको छ।

विशेषगरी काठमाडौँको सुन्दरीजलबाट पवित्र जल बोकेर पैदल यात्रा गर्दै पशुपतिनाथ पुग्ने बोलबम श्रद्धालुको भीड बिहानैदेखि बढेको छ। श्रद्धालुले सुन्दरीजलबाट ल्याएको जल पशुपतिनाथको शिवलिङ्गमा अर्पण गर्दै पूजा तथा आराधना गरेका छन्।

सुन्दरीजलदेखि पशुपतिसम्म ‘बोलबम’को यात्रा

साउनको सोमबार शिवलाई जल चढाउने परम्पराअनुसार धेरै श्रद्धालु सुन्दरीजल पुगेर त्यहाँबाट पवित्र जल संकलन गर्छन्। त्यसपछि ‘बोलबम’ भन्दै पैदल यात्रा गरेर पशुपतिनाथ पुग्ने गर्छन्।

कतिपय श्रद्धालु समूहमा भजन–कीर्तन गर्दै यात्रा गर्छन् भने कतिपयले उपवास बसेर वा विभिन्न धार्मिक संकल्पसहित जल बोकेर यात्रा गर्ने गरेका छन्।

बोलबम यात्रालाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र नभई आस्था, अनुशासन र सामूहिक धार्मिक यात्राको संस्कृतिका रूपमा समेत हेर्ने गरिएको छ।

अन्तिम सोमबार भएकाले यस वर्ष पनि सुन्दरीजलदेखि पशुपति क्षेत्रसम्म बोलबम तीर्थालुको विशेष चहलपहल देखिएको छ।

किन विशेष छ साउन महिना ?

संस्कृतिविद् गोविन्द टण्डनका अनुसार साउन महिना धार्मिकसँगै प्राकृतिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।

हिन्दु धार्मिक मान्यतामा साउन महिना भगवान् शिवसँग विशेष रूपमा जोडिएको छ। विशेषगरी साउनका सोमबार भगवान् शिवको व्रत बस्ने, पूजा गर्ने र शिवलिङ्गमा जल तथा बेलपत्र अर्पण गर्ने परम्परा छ।

धार्मिक कथनअनुसार देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न साउन महिनामा कठोर तपस्या र व्रत गरेकी थिइन्। यही धार्मिक विश्वासका कारण साउनको सोमबारलाई विशेषगरी महिलाले महत्त्व दिने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।

कतिपय महिलाले आफू र परिवारको सुख–शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्दै व्रत बस्ने गर्छन्। विवाहित महिलाले पति तथा परिवारको दीर्घायु र कल्याणको कामना गर्ने तथा अविवाहित महिलाले योग्य जीवनसाथी प्राप्तिको कामना गर्दै व्रत बस्ने धार्मिक विश्वाससमेत प्रचलित छ।

साउने सोमबार र व्रतको परम्परा

हिन्दु धार्मिक परम्परामा सोमबारलाई नै भगवान् शिवको प्रिय दिनका रूपमा लिइन्छ। त्यसमा पनि साउन महिनाका सोमबारलाई अझ विशेष मानिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार साउनको सोमबार व्रत बसेर शिवको आराधना गर्दा आफू, पति, सन्तान र परिवारको कल्याण हुने विश्वास छ।

हिन्दु धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परामा शिवसँग सम्बन्धित विभिन्न व्रतको चर्चा पाइन्छ। त्यसमध्ये साउने सोमबार, १६ सोमबार र सोम प्रदोष प्रमुख मानिन्छन्।

साउनको सोमबार व्रत, दान, पूजा र आराधना गर्दा अन्य समयभन्दा बढी धार्मिक फल प्राप्त हुने विश्वासका कारण पनि यस अवधिमा शिवालयमा भक्तजनको संख्या बढ्ने गरेको हो।

जलाभिषेकको धार्मिक अर्थ

साउनमा शिवलिङ्गमा जल चढाउने परम्परा देशभर व्यापक छ। श्रद्धालुले नदी, ताल, कुण्ड तथा अन्य पवित्र जलाशयबाट जल ल्याएर शिवालयमा अर्पण गर्ने गर्छन्।

जललाई पवित्रताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। शिवलिङ्गमा जल चढाउँदा मनोकामना पूरा हुने, परिवारमा सुख–शान्ति आउने र जीवनमा सकारात्मकता प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।

बेलपत्र, फूल, अक्षता, धतुरो, दूधलगायत सामग्रीबाट पनि भगवान् शिवको पूजा गर्ने गरिन्छ।

तर विभिन्न स्थान र समुदायअनुसार शिवपूजाको विधि र परम्परामा केही भिन्नता पनि पाइन्छ।

देशभरका शिवालयमा भक्तजनको भीड

साउनको अन्तिम सोमबारका अवसरमा राजधानीसँगै देशका विभिन्न शिवधाममा बिहानैदेखि श्रद्धालुको भीड लागेको छ।

प्रमुख शिवालयमध्ये भक्तपुरको डोलेश्वर महादेव, ललितपुरको कुम्भेश्वर, खोटाङको हलेसी, सुनसरीको पिण्डेश्वर, म्याग्दीको गलेश्वर, कपिलवस्तुको कुशेश्वर, पर्वतको गुप्तेश्वर, जनकपुरको कपिलेश्वर र जलेश्वरको शिरेश्वर लगायतका धार्मिकस्थलमा भक्तजन पुगेका छन्।

त्यस्तै चितवन, नवलपरासी र तनहुँको सङ्गमस्थल देवघाटधाममा समेत शिवपूजा तथा बोलबम मेलाका लागि श्रद्धालुको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको छ।

देशका विभिन्न नदी तथा जलाशयबाट जल संकलन गरेर शिवालयमा अर्पण गर्ने श्रद्धालुको संख्या साउनभर नै उल्लेख्य रहने गरेको छ। अन्तिम सोमबार भने विशेष धार्मिक अवसरका रूपमा लिइने भएकाले तीर्थस्थलहरूमा भीड थपिने गरेको छ।

धार्मिक आस्थासँग जोडिएको सांस्कृतिक पर्व

साउनको सोमबारलाई केवल व्रत र पूजाको दिनका रूपमा मात्र हेर्नुपर्ने अवस्था छैन। यससँग नेपालको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवन पनि जोडिएको छ।

हरियालीले भरिएको वर्षायाम, धार्मिक यात्रा, भजन–कीर्तन, सामूहिक पूजा, मेलापर्व र शिवालयमा हुने चहलपहलले साउन महिनालाई छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान दिएको छ।

विशेषगरी महिलाले हरियो, पहेँलो तथा रातो पहिरन र चुरा लगाउने, मेहन्दी लगाउने तथा शिवको पूजा गर्ने परम्परा पछिल्ला वर्षमा अझ व्यापक भएको छ। यस्ता अभ्यास धार्मिक आस्थासँगै नेपाली समाजमा विकसित सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा पनि देखिन्छन्।

आस्था, परम्परा र सामाजिक एकताको संगम

बोलबम यात्रा र साउनको सोमबारको पूजा नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि चलिआएको धार्मिक परम्पराको निरन्तरता हो। यसमा व्यक्तिगत मनोकामनादेखि परिवारको सुख–शान्ति र सामूहिक कल्याणको कामनासम्म जोडिएको हुन्छ।

पवित्र जल बोकेर लामो दूरी पैदल हिँड्नु, शिवालयमा पुगेर जल अर्पण गर्नु र सामूहिक रूपमा पूजा गर्नुले श्रद्धालुको धार्मिक विश्वासलाई अभिव्यक्त गर्छ।

यस अर्थमा साउनको अन्तिम सोमबार धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपाली समाजमा जीवित रहेको आस्था, संस्कृति, परम्परा र सामूहिकताको एउटा महत्वपूर्ण दृश्य पनि हो।

बिहानदेखि देशभरका शिवालयमा सुनिएको ‘बोलबम’को जयघोष, शिवालयमा लागेको लामो लाइन र जलाभिषेकका लागि पुगेका श्रद्धालुको उपस्थितिले यस वर्षको साउनको अन्तिम सोमबारलाई पनि धार्मिक उत्साह र भक्तिभावले भरिएको दिन बनाएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.