काठमाडौं । रोजगारी, अध्ययन, भ्रमण तथा राम्रो आर्थिक अवसरको खोजीमा विदेशिने नेपालीको संख्या पछिल्ला वर्षहरूमा निरन्तर बढिरहेको छ। तर विदेश जानेको संख्या मात्र होइन, लामो समयसम्म स्वदेश नफर्कने नेपालीको संख्या पनि उल्लेख्य रूपमा बढिरहेको तथ्यांकले देखाएको छ।

अध्यागमन विभागका अनुसार सन् २००२ देखि २०२५ सम्म १ करोड ९८ लाख ६२ हजार ९१७ जना नेपाली विभिन्न उद्देश्यले विदेशिएका छन्।तीमध्ये १ करोड ६९ लाख ५४ हजार २६१ जना मात्रै नेपाल फर्किएका छन्।

यस अवधिमा विदेश गएका २९ लाख ८ हजार ६५६ जना नेपाली स्वदेश फर्किएको अभिलेखमा देखिँदैन।

यद्यपि, यो तथ्यांकलाई विदेशमा स्थायी रूपमा बसोबास गर्ने नेपालीको वास्तविक संख्या भनेर बुझ्न नहुने अधिकारीहरू बताउँछन्। मानिसहरू विभिन्न उद्देश्यले पटक–पटक विदेश जाने र फर्कने भएकाले यस्तो तथ्यांकले आवागमनको प्रवृत्ति देखाउने हो। तर, लामो समयसम्म स्वदेश नफर्कने प्रवृत्ति भने बढिरहेको देखिन्छ।

रोजगारीको गन्तव्य फेरिँदै

नेपालबाट विदेशिने प्रमुख कारणमध्ये वैदेशिक रोजगारी अझै पनि पहिलो स्थानमा छ। विगतमा खुला सीमा र रोजगारीको सहजताका कारण ठूलो संख्यामा नेपाली भारत जाने गरेका थिए।

तर पछिल्ला वर्षमा नेपाली श्रमिकको गन्तव्य विस्तार भएको छ। मलेसिया, खाडी मुलुक तथा युरोपका विभिन्न देश नेपालीका प्रमुख वैदेशिक रोजगारी गन्तव्यका रूपमा विकसित भएका छन्। अध्यागमन विभागका अनुसार विदेशिने नेपालीको उद्देश्य अब रोजगारीमा मात्र सीमित छैन। अध्ययन, अस्थायी बसोबास, स्थायी बसोबास र परिवारका सदस्य भेट्न जानेको संख्या पनि बढिरहेको छ।

यसले नेपालीको विदेश यात्रा केवल रोजगारीका लागि अस्थायी बसाइँसराइबाट दीर्घकालीन बसोबास र आप्रवासनतर्फ समेत रूपान्तरण हुँदै गएको संकेत गरेको छ।

अध्ययनका लागि विदेशिनेको संख्या चार गुणाभन्दा बढी

विदेशिने नेपालीको बदलिँदो प्रवृत्ति सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा शैक्षिक प्रयोजनका लागि जाने विद्यार्थीको तथ्यांकमा देखिन्छ।

अध्यागमन विभागका निर्देशक तथा प्रवक्ता टीकाराम ढकालका अनुसार अध्ययनका लागि विदेश जाने विद्यार्थीमध्ये ठूलो हिस्सा निर्धारित अवधिमा नेपाल फर्किएको देखिँदैन।

“हाम्रो अध्ययनले रोजगारीका निम्ति नेपालीहरू विदेश जाने र फर्कने गरेको देखाएको छ। तर अध्ययनमा विदेश जाने नेपालीहरू लामो समयसम्म नफर्केको पाइएको छ,” ढकालले भने।

अध्यागमन विभागका अनुसार दुई वर्षको विद्यार्थी भिसामा विदेश गएकामध्ये करिब २१ प्रतिशत मात्रै विद्यार्थी फर्किएको पाइएको छ। बाँकी करिब ७९ प्रतिशत निर्धारित अवधिमा नेपाल फर्किएका छैनन्।

त्यसमध्ये नेपाल फर्किएकामध्ये पनि ३० प्रतिशतभन्दा बढी फेरि विदेश गएको विभागको अध्ययनले देखाएको छ।

ढकालका अनुसार यसले अध्ययनका लागि विदेश जाने नेपालीमध्ये ठूलो हिस्सा उतै बसोबासको अवसर खोज्ने गरेको संकेत गर्छ।

“अध्ययन गर्न गएका विद्यार्थीहरू उतै सेटल हुन खोजे जस्तो देखिन्छ,” उनले भने।

विद्यार्थी विदेशिने क्रम तीव्र

अध्यागमन विभागको तथ्यांकअनुसार सन् २०२१ मा शैक्षिक प्रयोजनका लागि २६ हजार ७१४ जना नेपाली विदेशिएका थिए।

त्यसपछि संख्या हरेक वर्ष बढ्दै गएको छ।

यसरी चार वर्षको अवधिमा अध्ययनका लागि विदेश जाने नेपालीको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। सन् २०२१ को तुलनामा सन् २०२५ मा यस्तो संख्या करिब पाँच गुणा पुगेको देखिन्छ।

विदेश जानु अब रोजगारीमा मात्रै सीमित छैन

अध्यागमन विभागले हालै सार्वजनिक गरेको **‘अध्यागमन वार्षिक पुस्तिका २०८३’**ले नेपालीको विदेश यात्राको बदलिँदो चरित्रबारे थप चित्र प्रस्तुत गरेको छ।

पुस्तिकाअनुसार नेपाली नागरिकहरू मुख्यतः रोजगारी, भ्रमण, अध्ययन, पारिवारिक भेटघाट, अस्थायी बसोबास र स्थायी बसोबासका लागि विदेश जाने गरेका छन्।

सन् २०२१ देखि २०२५ सम्मको पाँच वर्षमा मात्रै ७१ लाख २६ हजार ४५९ जना नेपाली विभिन्न उद्देश्यले विदेश गएका छन्।

त्यसमध्ये करिब ५२ प्रतिशत वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेशिएका थिए।

त्यस्तै, करिब १४ प्रतिशत भ्रमण, ५.२५ प्रतिशत अस्थायी बसोबास र ४.२० प्रतिशत स्थायी बसोबासका लागि विदेश गएको तथ्यांकमा उल्लेख छ।

विभागको वार्षिक पुस्तिकामा उल्लेख भएअनुसार, यसबाट ६० प्रतिशतभन्दा बढी नेपाली आर्थिक अवसरको खोजी तथा बसाइँसराइसँग सम्बन्धित उद्देश्यले विदेश प्रस्थान गरिरहेको देखिन्छ।

हरेक वर्ष औसत ७ लाखभन्दा बढी रोजगारीका लागि विदेश

पछिल्लो पाँच वर्षको औसत तथ्यांकले पनि नेपालीको विदेश निर्भरता स्पष्ट पार्छ।

यस अवधिमा हरेक वर्ष औसतमा:

• ७ लाख ४३ हजार ६८२ जना रोजगारीका लागि
• १ लाख ९९ हजार ९७६ जना भ्रमणका लागि
• ९७ हजार ९५६ जना अध्ययनका लागि
• १ लाख १६ हजार ३७८ जना आफन्त भेट्न
• ७४ हजार ८८१ जना अस्थायी बसोबासका लागि
• ५९ हजार ८६४ जना स्थायी बसोबासका लागि

विदेश गएको तथ्यांक छ। यसले नेपालको श्रम बजार, शिक्षा प्रणाली र आर्थिक अवसरबीचको सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ।

सन् २०२५ मा मात्रै करिब १८ लाख नेपाली विदेशिए

अध्यागमन विभागका अनुसार सन् २०२५ मा १७ लाख ९६ हजार ९ जना नेपाली विश्वका २३१ देशमा पुगेका थिए।

सोही वर्ष १४ लाख ८८ हजार ६३० जना नेपाली स्वदेश फर्किएका थिए।

यसरी जाने र फर्कनेको कुल आवागमन हेर्दा विदेश जानेको संख्या फर्कनेभन्दा बढी देखिन्छ। यसले नेपाली नागरिकको अन्तर्राष्ट्रिय आवागमन निरन्तर विस्तार भइरहेको मात्र होइन, विदेशमा लामो समय बस्ने प्रवृत्ति पनि बढिरहेको देखाउँछ।

विदेशमा अस्थायी रूपमा बसोबास गर्ने उद्देश्यले जाने नेपालीको संख्या पनि पछिल्लो समय उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

अध्यागमन विभागका अनुसार अस्थायी बसोबासका लागि विदेश जाने नेपालीको संख्या:

• २०२१ : २१ हजार ७२९
• २०२२ : ६१ हजार ५६१
• २०२३ : ९२ हजार ३४९
• २०२४ : १ लाख ८२७
• २०२५ : ९७ हजार ९३९

रहेको छ।

सन् २०२१ को तुलनामा त्यसपछिका वर्षमा अस्थायी बसोबासका लागि विदेश जानेको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

यसले नेपालीहरू अध्ययन वा रोजगारीका अतिरिक्त अर्को देशमा केही वर्ष बसेर अवसर खोज्ने रणनीति पनि अपनाइरहेको देखाउँछ।

स्थायी बसोबासको आकर्षण पनि कायम

स्थायी बसोबासका लागि विदेश जाने नेपालीको संख्या पनि उल्लेख्य छ।

अध्यागमन विभागका अनुसार:

• २०२१ : २७ हजार ४६१
• २०२२ : ६९ हजार ३५१
• २०२३ : ७० हजार ९१५
• २०२४ : ६६ हजार ८३५
• २०२५ : ६४ हजार ७६०

नेपाली स्थायी बसोबासको उद्देश्यले विदेश गएका छन्। सन् २०२२ पछि संख्या केही घटे पनि हरेक वर्ष ६० हजारभन्दा बढी नेपाली स्थायी बसोबासका लागि विदेशिने गरेको देखिन्छ।

यसमा विशेषगरी अध्ययन तथा रोजगारीबाट विदेश पुगेपछि त्यहीँ दीर्घकालीन बसोबासको अनुमति लिने प्रवृत्तिले भूमिका खेलेको अधिकारीहरूको भनाइ छ।

‘विद्यार्थी भिसा’बाट पीआरसम्म

अध्यागमन विभागका निर्देशक ढकालका अनुसार अध्ययनका लागि विदेश जाने नेपालीको ठूलो हिस्साले पछि स्थायी बसोबासको बाटो खोज्ने गरेको देखिएको छ।

“खासगरी स्टुडेन्ट भिसामा जानेहरू पीआर लिई उतै बस्ने गरेको पाइएको छ,” उनले भने।

यसले नेपालको युवा जनशक्तिको विदेश पलायनलाई केवल **‘शैक्षिक अवसर’**को विषयका रूपमा मात्र हेर्न नसकिने देखाउँछ।

नेपालबाट उच्च शिक्षा, सीप र व्यावसायिक अवसरका लागि बाहिरिएका युवामध्ये ठूलो हिस्सा उतै श्रम बजारमा प्रवेश गर्ने र त्यसपछि स्थायी बसोबासतर्फ जाने हो भने यसको प्रत्यक्ष असर नेपालको जनसांख्यिक संरचना र घरेलु श्रम बजारमा पर्न सक्छ।

परिवार भेट्न जानेको संख्या पनि उल्लेख्य

विदेश जाने नेपालीको उद्देश्यमा परिवार तथा आफन्त भेटघाट पनि महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

पछिल्लो पाँच वर्षमा औसत १ लाख १६ हजारभन्दा बढी नेपाली प्रत्येक वर्ष आफन्त भेट्न विदेश गएको तथ्यांक छ।

यसको पछाडि वैदेशिक रोजगारीका कारण परिवारका सदस्य विभिन्न देशमा बसोबास गर्नु प्रमुख कारणमध्ये एक हो।

यसरी रोजगारीका लागि सुरु भएको विदेश यात्रा क्रमशः परिवारका अन्य सदस्यको आवागमन, अध्ययन र स्थायी बसोबाससँग जोडिँदै गएको देखिन्छ।

नेपालीको ठूलो संख्या विदेशमा रहनुले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। वैदेशिक रोजगारीबाट आउने विप्रेषणले विदेशी मुद्रा सञ्चिति, परिवारको आय, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा उपभोगमा ठूलो भूमिका खेल्दै आएको छ।

तर अर्कोतर्फ युवा तथा दक्ष जनशक्तिको निरन्तर विदेश पलायनले देशभित्र श्रम अभाव, उत्पादन क्षमतामा कमी र दीर्घकालीन जनसांख्यिक चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ।

विशेषगरी अध्ययनका लागि विदेश जाने ठूलो हिस्साले नेपाल फर्कनुको सट्टा उतै बसोबास खोज्ने प्रवृत्ति कायम रहेमा देशले ठूलो मात्रामा दक्ष र शिक्षित युवा जनशक्ति गुमाउने जोखिम हुन्छ।

यसैले विदेश जाने नेपालीको संख्या कति छ भन्ने प्रश्नसँगै उनीहरू किन जान्छन्, कति समय बस्छन् र किन फर्किँदैनन् भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बनेको छ।

विदेशिने होइन, फर्किने वातावरण कसरी बनाउने ?

अध्यागमन विभागको तथ्यांकले देखाएको पछिल्लो प्रवृत्तिले नेपालका लागि एउटा गम्भीर नीति प्रश्न खडा गरेको छ—विदेश जाने नेपालीलाई रोक्ने कि नेपाल फर्कने वातावरण बनाउने?

रोजगारीका लागि विदेश जाने प्रवृत्तिलाई तत्काल रोक्न सम्भव नहुन सक्छ। तर नेपालमै प्रतिस्पर्धी रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, उद्यमशीलताको अवसर र सम्मानजनक आय सिर्जना गर्न सकिए विदेशमा सिकेको सीप र कमाएको पुँजीलाई स्वदेश फर्काउने सम्भावना बढ्न सक्छ।

विशेषगरी अध्ययनका लागि विदेशिएका युवालाई फर्काउन सीपअनुकूल रोजगारी, अनुसन्धान, उद्यम र लगानीको वातावरण आवश्यक देखिन्छ।

अन्यथा, विद्यार्थी भिसाबाट सुरु भएको विदेश यात्रा स्थायी बसोबासमा परिणत हुँदै जाने र वैदेशिक रोजगारीबाट सुरु भएको बसाइँसराइ पनि क्रमशः परिवारसहितको दीर्घकालीन आप्रवासनमा परिणत हुने जोखिम रहन्छ।

अध्यागमन विभागका पछिल्ला तथ्यांकले त्यसको संकेत दिइसकेको छ—नेपालबाट विदेशिने नेपालीको संख्या मात्र बढिरहेको छैन, विदेशलाई अस्थायी गन्तव्यबाट स्थायी बसोबासको विकल्पका रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिसमेत तीव्र हुँदै गएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.