बाहिरी आवरण हेरेर कुनै पनि पुस्तकको मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन। अझ डिजिटल प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै पुस्तक पढ्ने बानी क्रमशः कमजोर हुँदै गएको वर्तमान समयमा कुनै पुस्तकले पाठकलाई आफ्नो विषयवस्तुको गहिराइसम्म पुर्‍याउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बनेको छ। सामाजिक सञ्जाल, छोटो भिडियो र तत्काल उपलब्ध हुने सूचनाको बाढीबीच गम्भीर अध्ययनका लागि समय छुट्याउनु चुनौतीपूर्ण छ।

अवकाशप्राप्त कर्मचारीले लेखेको पुस्तकलाई लेखकको व्यक्तिगत अनुभव, संस्मरण र कार्यजीवनका तीतामिठा घटनाको संग्रहका रूपमा मात्र बुझ्ने प्रवृत्ति पनि छ। तर भोलाराम श्रेष्ठद्वारा लिखित ‘नेपाल राष्ट्र बैंकमा तीन दशक : अनुभव र अनुभूति’ यस सामान्य धारणाभन्दा फरक पुस्तक हो। यो केवल तीन दशकको जागिरे जीवनको संस्मरण होइन; नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना, मौद्रिक तथा वित्तीय नीतिको विकास, बैंकिङ क्षेत्रको विस्तार, उदारीकरण, वित्तीय संकट, सुधार र संस्थागत रूपान्तरणलाई समेटेको एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज पनि हो।

केन्द्रीय बैंकमा तीन दशक बिताएका श्रेष्ठले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवलाई नेपालको बैंकिङ इतिहाससँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्। त्यसैले पुस्तकमा लेखकको अनुभूति र नेपालको वित्तीय क्षेत्रको विकासक्रम समानान्तर रूपमा अघि बढेको देखिन्छ।

व्यक्तिगत अनुभवभन्दा परको बैंकिङ दस्तावेज

नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापनादेखि वर्तमान गभर्नर प्राडा विश्वनाथ पौडेलसम्मका विभिन्न नीतिगत चरणलाई पुस्तकले समेटेको छ। बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रका नेतृत्व, नीति, योजना, सुधारका कार्यक्रम र त्यसका प्रभावबारे लेखकले आफ्नो प्रत्यक्ष अनुभवका आधारमा सामग्री प्रस्तुत गरेका छन्।

श्रेष्ठले नेपाल राष्ट्र बैंकमा आफ्नो सेवाकालको ठूलो हिस्सा गभर्नरको सचिवालय तथा सञ्चालक समितिको सचिवका रूपमा बिताएका थिए। यस क्रममा उनले गभर्नरसँगै देश तथा विदेशका विभिन्न भ्रमण, तालिम, गोष्ठी र सेमिनारमा सहभागी हुने अवसर पाए। त्यसले उनलाई मौद्रिक नीति, वित्तीय प्रणाली, बैंकिङ नियमन र आर्थिक कूटनीतिका विभिन्न पक्षलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर प्रदान गरेको देखिन्छ।

पुस्तकको सुरुआतमै वर्तमान तथा पूर्वगभर्नरका शुभकामना समेटिएका छन्। त्यसपछि पुस्तक १० वटा प्रमुख खण्डमा विभाजित छ। विशेषतः तेस्रो खण्डमा आठ जना गभर्नरसँग जोडिएको तीन दशकको विवरणले पुस्तकलाई व्यक्तिगत संस्मरणभन्दा माथि उठाएर नेपाली बैंकिङ इतिहासको एउटा स्रोत सामग्री बनाएको छ।

यसमा घटनाको विवरण मात्र छैन; ती घटनापछाडिका नीतिगत निर्णय, संस्थागत परिस्थिति र त्यसले अर्थतन्त्रमा पारेको प्रभाव बुझ्ने प्रयास पनि गरिएको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको इतिहाससँगै अर्थतन्त्रको कथा

नेपाल राष्ट्र बैंकको इतिहास मूलतः नेपालको आधुनिक मौद्रिक तथा वित्तीय अर्थतन्त्रको इतिहाससँग जोडिएको छ। नेपालमा निजी क्षेत्रको सहभागितामा नेपाल बैंक लिमिटेड स्थापना भएको करिब दुई दशकपछि २०१३ वैशाख १४ गते नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भएको थियो।

त्यसअघि २०१२ सालमा नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन आएपछि केन्द्रीय बैंक स्थापनाको कानुनी आधार तयार भएको थियो। २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि सुवर्णशमशेरले प्रस्तुत गरेको पहिलो बजेटमै केन्द्रीय बैंक स्थापनाको अवधारणा अघि सारिएको थियो। राजनीतिक अस्थिरता र अन्य प्रक्रियागत कारणले त्यसलाई मूर्त रूप लिन केही समय लाग्यो।

नेपाल राष्ट्र बैंकका पहिलो गभर्नर हिमालयशमशेर जबराको नेतृत्वबाट सुरु भएको केन्द्रीय बैंकको यात्रा आजको आधुनिक मौद्रिक तथा वित्तीय नियामक संस्थासम्म आइपुगेको छ।

श्रेष्ठको पुस्तकको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष यही विकासक्रमलाई संस्थागत स्मृतिका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो। पहिलो गभर्नरदेखि पछिल्ला गभर्नरसम्मका नीति, निर्णय र कार्यशैलीलाई नियाल्दा नेपालको अर्थतन्त्रले पार गरेको बाटो पनि बुझ्न सकिन्छ।

नेपालमा आर्थिक उदारीकरणको सुरुआत २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि मात्र भयो भन्ने सामान्य बुझाइ पाइन्छ। तर उदारीकरणको नीतिगत आधार त्यसअघि नै निर्माण हुन थालेको थियो भन्ने तथ्य पुस्तकले उजागर गर्छ।

विशेषगरी २०४० को दशकदेखि बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रमा निजी तथा विदेशी लगानीको सम्भावना, वित्तीय क्षेत्र विस्तार र बजारमुखी नीतिका विषयमा भएको गृहकार्यलाई पुस्तकले समेटेको छ।

२०४६ सालपछि राजनीतिक परिवर्तनसँगै बजारमुखी अर्थव्यवस्थाले तीव्र गति लियो। त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रमा पनि देखियो। नयाँ बैंक तथा वित्तीय संस्था खुल्ने क्रम तीव्र भयो, वित्तीय पहुँच विस्तार भयो र बैंकिङ सेवा गाउँ–गाउँसम्म पुग्न थाल्यो।

तर विस्तारसँगै विकृति पनि देखिए।

बैंक तथा वित्तीय संस्था खोल्ने होड, कमजोर संस्थागत सुशासन, जोखिम व्यवस्थापनको अभाव र नियामकीय कमजोरीले वित्तीय क्षेत्रमा समस्या सिर्जना गर्न थाल्यो। त्यसपछि वित्तीय क्षेत्र सुधारका विभिन्न चरण सुरु भए।

यसरी हेर्दा पुस्तकले बैंकिङ क्षेत्रको विकासलाई केवल उपलब्धिको सूचीका रूपमा प्रस्तुत गर्दैन। विस्तारसँगै आएका संकट र कमजोरी तथा त्यसलाई समाधान गर्न गरिएका सुधारलाई पनि समान महत्व दिएको छ।

नेपालको वित्तीय प्रणालीले विभिन्न समयमा तरलता अभाव, बैंकिङ संकट र संस्थागत कमजोरीको सामना गरेको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको संख्या बढ्दै जाँदा उनीहरूको नियमन र सुपरिवेक्षण पनि चुनौतीपूर्ण बन्दै गयो।

यही पृष्ठभूमिमा वित्तीय क्षेत्र सुधारका कार्यक्रम अघि बढे। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको संस्थागत क्षमता सुधार, नियमन तथा सुपरिवेक्षण बलियो बनाउने, जोखिम व्यवस्थापनमा जोड दिने र अन्ततः मर्जर तथा प्राप्तिको नीतिमार्फत वित्तीय संस्थाको संख्या तथा संरचना व्यवस्थित गर्ने प्रयास भए।

पुस्तकले यी परिवर्तनलाई लामो समयको नीतिगत यात्राका रूपमा हेर्ने अवसर दिन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंक कसरी परम्परागत केन्द्रीय बैंकबाट आधुनिक नियामक, सुपरिवेक्षक र मौद्रिक नीति निर्माता संस्थामा रूपान्तरण भयो भन्ने बुझ्न पनि पुस्तक उपयोगी देखिन्छ।

केन्द्रीय बैंकभित्रको संसार

केन्द्रीय बैंकको बाहिरी भूमिकाबारे सामान्य नागरिकले केही जानकारी राखे पनि यसको आन्तरिक कार्यप्रणालीबारे जानकारी सीमित हुन्छ।

गभर्नरको सचिवालय, सञ्चालक समिति, मौद्रिक नीति निर्माण, बैंक तथा वित्तीय संस्थाको नियमन, सरकारी वित्तीय व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँगको सम्बन्धजस्ता विषयभित्र केन्द्रीय बैंक कसरी सञ्चालन हुन्छ भन्ने जिज्ञासा अर्थतन्त्रमा रुचि राख्ने पाठकका लागि स्वाभाविक हुन्छ।

श्रेष्ठको पुस्तकले यी विषयमा प्रत्यक्ष अनुभवबाट केही झलक प्रस्तुत गरेको छ।

यसको विशेषता के हो भने लेखकले आफूले देखेको र भोगेको संस्थागत संसारलाई नेपालको समष्टिगत आर्थिक नीतिसँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्। त्यसैले पुस्तक पढ्दा एउटा कर्मचारीको कार्यजीवन मात्र होइन, त्यस कार्यजीवनले छोएको आर्थिक–नीतिको संसार पनि देखिन्छ।

पुस्तकको अर्को पक्ष लेखकका व्यक्तिगत अनुभव र अनुभूति हुन्।

तीन दशकसम्म एउटै संस्थामा काम गर्दा लेखकले भोगेका कार्यालयीय अनुभव, गभर्नर तथा उच्च अधिकारीसँगका भेटघाट, देश–विदेशका भ्रमण, तालिम तथा सेमिनारका प्रसङ्गले पुस्तकलाई प्राविधिक दस्तावेज मात्र हुन दिएका छैनन्।

लेखकले बाल्यकाल, अध्ययन, सामाजिक परिवेश र उच्च शिक्षासँग जोडिएका आफ्ना अनुभवसमेत समेटेका छन्। विदेश भ्रमणका केही संस्मरणले पुस्तकलाई अझ रोचक बनाएका छन्।

तर यही पक्ष पुस्तकको कमजोरी पनि बन्न सक्छ।

बैंकिङ इतिहास र व्यक्तिगत संस्मरणलाई एउटै प्रवाहमा राख्दा कतिपय ठाउँमा विषयवस्तु केही असन्तुलित देखिन्छ। बैंकिङ नीति र लेखकको व्यक्तिगत भोगाइलाई छुट्टाछुट्टै खण्डमा राखिएको भए पाठकका लागि विषयगत स्पष्टता अझ बढ्न सक्थ्यो।

केही प्रसङ्गमा एउटै विषय वा घटना दोहोरिएको अनुभूति पनि हुन्छ। यसलाई सम्पादनको दृष्टिले अझ कसिलो बनाउन सकिने ठाउँ देखिन्छ।

डायरी लेखन

लेखकले जीवनको प्रारम्भिक समयदेखि नै दैनिक डायरी लेख्ने गरेको देखिन्छ। लामो समयसम्म निरन्तर डायरी लेख्नु सामान्य अभ्यास होइन। यही व्यक्तिगत अभिलेखले पुस्तक तयार पार्दा लेखकलाई घटना, मिति, व्यक्ति र प्रसङ्ग सम्झन सहयोग गरेको हुन सक्छ।

यस दृष्टिले पुस्तक एउटा व्यक्तिगत संस्मरण मात्र नभई संस्थागत स्मृतिको अभिलेख पनि हो।

विशेषगरी नेपाल राष्ट्र बैंकजस्तो संवेदनशील संस्थामा दशकौँ काम गरेका व्यक्तिको व्यक्तिगत अभिलेख भविष्यका अनुसन्धानकर्ताका लागि समेत उपयोगी हुन सक्छ।

पुस्तकका विभिन्न ठाउँमा गोरखापत्रका समाचार तथा प्रसङ्गलाई आधार बनाइएको छ। यसले तत्कालीन आर्थिक तथा संस्थागत घटनालाई समकालीन सार्वजनिक अभिलेखसँग जोडेको छ।

त्यसैगरी देश–विदेशका अध्ययन, तालिम र सेमिनारका प्रसङ्गले नेपालको बैंकिङ प्रणाली कसरी अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग जोडिँदै गयो भन्ने बुझ्न सहयोग गर्छ।

नेपालको वित्तीय प्रणाली क्रमशः विश्व अर्थतन्त्रसँग जोडिँदै गएको सन्दर्भमा यस्ता प्रसङ्गको महत्व अझ बढ्छ।

पुस्तकमा तथ्य र विवरण प्रस्तुत गर्दा लेखकले पर्याप्त सावधानी अपनाएको देखिन्छ। समग्र सम्पादन पनि सन्तोषजनक छ।

यद्यपि, पुस्तक पूर्ण रूपमा त्रुटिरहित भने छैन। उदाहरणका लागि, ‘क्रमशः फ्राङ्कफर्टबाट काठमाडौं : शाही नेपाल वायुसेवा निगमको उडानमा जे देखियो’ शीर्षकसँग सम्बन्धित सामग्रीमा एउटै पृष्ठमा शीर्षक दोहोरिएको देखिन्छ। यस्तो कमजोरी सामान्य प्राविधिक सम्पादनबाट सजिलै सच्याउन सकिने प्रकृतिको हो।

कतिपय संस्मरणात्मक प्रसङ्गमा विषयको लम्बाइ घटाउन सकिने ठाउँ पनि छ। बैंकिङ इतिहासको मूल प्रवाहलाई अझ सघन बनाउन व्यक्तिगत प्रसङ्गको छनोटमा थप सम्पादकीय कठोरता उपयोगी हुन सक्थ्यो।

‘नेपाल राष्ट्र बैंकमा तीन दशक : अनुभव र अनुभूति’को वास्तविक महत्व लेखकको जागिरे जीवनको विवरणमा मात्र छैन। यसको ठूलो महत्व नेपालको बैंकिङ तथा मौद्रिक नीतिको विकासलाई संस्थागत स्मृतिसँग जोडेर प्रस्तुत गर्नुमा छ।

नेपालको बैंकिङ इतिहासबारे अध्ययन गर्दा विभिन्न सरकारी प्रतिवेदन, नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रकाशन, ऐन–नियम, मौद्रिक नीति तथा आर्थिक सर्वेक्षण प्रमुख स्रोत हुन्। तर ती सामग्रीमा नीतिको औपचारिक विवरण हुन्छ; नीति निर्माणको क्रममा संस्थाभित्र कस्ता बहस, अनुभव र परिस्थितिले निर्णयलाई प्रभावित गरे भन्ने कुरा प्रायः भेटिँदैन।

यही खाली ठाउँमा श्रेष्ठको पुस्तकले केही सामग्री थपेको छ।

यस अर्थमा पुस्तक विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रका कर्मचारी, अर्थशास्त्रका अध्येता र नेपालको आर्थिक इतिहासमा रुचि राख्ने सामान्य पाठकका लागि समेत उपयोगी हुन सक्छ।

संस्मरणभन्दा माथि उठेको कृति

भोलाराम श्रेष्ठको ‘नेपाल राष्ट्र बैंकमा तीन दशक : अनुभव र अनुभूति’ लाई केवल अवकाशपछि लेखिएको आत्मसंस्मरणका रूपमा हेर्नु यसको महत्वलाई सीमित गर्नु हुनेछ।

यो तीन दशकको व्यक्तिगत अनुभवसँगै नेपाल राष्ट्र बैंकको संस्थागत विकास, नेपालको बैंकिङ विस्तार, आर्थिक उदारीकरण, वित्तीय संकट, सुधार, नियमन, सुपरिवेक्षण र संस्थागत सुशासनको यात्रालाई एउटै पुस्तकमा समेट्ने प्रयास हो।

यसमा केही आत्मपरकता छ, केही दोहोराइ छन् र सम्पादनका केही प्राविधिक कमजोरी पनि छन्। तर ती कमजोरीका बाबजुद पुस्तकले नेपालको आधुनिक बैंकिङ इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण पाटो सुरक्षित गरेको छ।

केन्द्रीय बैंकको इतिहास पढ्नु भनेको केवल एउटा संस्थाको इतिहास पढ्नु होइन; त्यो नेपालको अर्थतन्त्र, राज्यको आर्थिक सोच र बदलिँदो समाजको इतिहास पढ्नु पनि हो। यही कोणबाट हेर्दा ‘नेपाल राष्ट्र बैंकमा तीन दशक : अनुभव र अनुभूति’ एउटा संस्मरणभन्दा धेरै पर पुगेर नेपालको आर्थिक इतिहासको उपयोगी दस्तावेज बन्न पुगेको देखिन्छ।

Originally published on abcnews.com.np.