ललितपुर । कुनै समय पाटन सहरको जीवनसँगै बग्ने पानीको एउटा महत्वपूर्ण आधार थियो– सप्तपाताल पोखरी। खानेपानी, सिँचाइ, ढुङ्गेधारा र धार्मिक संस्कारसँग जोडिएको यो ऐतिहासिक जलाशय समयक्रममा अतिक्रमण, राजकुलो मासिँदै जानु र अव्यवस्थित सहरी विस्तारका कारण अस्तित्वकै संकटमा पुगेको थियो।

तर लामो कानुनी संघर्ष, स्थानीयवासीको निरन्तर दबाब र ललितपुर महानगरपालिकाको पुनर्स्थापना प्रयासपछि अहिले सप्तपाताल फेरि पानीले भरिएको छ।

ललितपुर महानगरपालिका–१५ मा रहेको यो पोखरीले आफ्नो पुरानो स्वरूप फर्काएसँगै एउटा ऐतिहासिक जलाशय मात्र पुनर्जीवित भएको छैन, पाटनको परम्परागत जल प्रणाली, ढुङ्गेधारा, जात्रा र सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको सम्पदाको एउटा महत्वपूर्ण कडी पनि पुनःस्थापित भएको छ।

करिब १४ रोपनी १० आना दुई पैसा क्षेत्रफलमा फैलिएको पोखरी अहिले फलामे बार, पैदलमार्ग, बगैँचा र परम्परागत शैलीका फाल्चासहित आकर्षक बनेको छ।

लिच्छविकालीन पाटन सहरको विस्तारसँगै निर्माण भएको मानिने सप्तपातालले शताब्दीयौँसम्म पाटनवासीको जीवनमा पानीको महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा काम गरेको थियो।

यसको भूमिका केवल पानी सञ्चयमा सीमित थिएन। पोखरीमा जम्मा भएको पानीले आसपासका ढुङ्गेधारालाई समेत जीवन दिएको थियो। स्थानीयवासीका अनुसार सप्तपाताल पुनर्जीवित भएपछि लामो समयदेखि सुकिरहेका केही ढुङ्गेधारामा समेत पानी आउन थालेको छ।

तर आधुनिक सहरी विकाससँगै पाटनको परम्परागत जल प्रणाली कमजोर हुँदै गयो।

२०२८/२९ सालतिर चक्रपथ निर्माण तथा विस्तारका क्रममा नल्लु र टीकाभैरव हुँदै सप्तपातालसम्म पानी ल्याउने राजकुलो प्रभावित भयो। पानीको प्राकृतिक प्रवाह रोकियो। आकाशे पानीसमेत ढलमार्फत खोलातिर बग्न थालेपछि पोखरीमा पानी जम्मा हुने क्रम घट्दै गयो।

बिस्तारै पानीविहीन बनेको पोखरी अन्ततः चौरजस्तो देखिन थाल्यो।

पोखरीमाथि संरचना, अनि सुरु भयो संघर्ष

सप्तपातालको जमिनमाथिको विवाद पनि कम जटिल थिएन।

२०३४ सालमा नमुना मच्छिन्द्र माध्यमिक विद्यालयले उक्त क्षेत्रमा लालपुर्जा लिएर आवासीय भवन निर्माण गरेको थियो। सुरुआतमा स्थानीयवासीले त्यसलाई स्वीकार गरे पनि पछि विद्यालयले व्यावसायिक भवन निर्माणको तयारी गरेपछि विवाद चर्कियो।

स्थानीयवासी पूर्ण स्थापितले २०६१ सालमा ‘लगनखेल वातावरण संरक्षण’ नामक संस्था गठन गरी पोखरी संरक्षणका लागि कानुनी लडाइँ सुरु गर्नुभयो।

त्यसपछि सुरु भएको मुद्दामामिला लामो समय चल्यो।

अन्ततः २०७६ असार २२ गते सर्वोच्च अदालतले सप्तपाताल पोखरीकै नाममा लालपुर्जा कायम रहने फैसला गर्‍यो।

यो फैसला पोखरी पुनर्जीवनको निर्णायक मोड बन्यो।

अदालतको फैसलापछि महानगरको सक्रियता

सर्वोच्चको फैसलापछि ललितपुर महानगरपालिकाले सप्तपाताललाई पुनर्जीवित गर्ने योजना अघि बढायो।

तत्कालीन महानगर प्रमुख चिरीबाबु महर्जनले आफ्नो पहिलो कार्यकालको दोस्रो वर्षदेखि नै पोखरीलाई पुनःजीवन दिने योजना अघि सारेका थिए।

पोखरी क्षेत्रमा बनेका विद्यालयका १२ वटा संरचना हटाउन मात्रै करिब ४२ लाख रुपैयाँ खर्च भयो।

२०८० सालबाट सुरु भएको पुनर्निर्माण करिब तीन वर्षमा पूरा भयो। अहिले त्यहाँ पोखरी वरिपरि व्यवस्थित पैदलमार्ग, फलामे बार, हरियाली क्षेत्र र परम्परागत शैलीका फाल्चा निर्माण भएका छन्।

तर यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको सुन्दरता मात्र होइन, पानी धान्ने क्षमता पुनःस्थापित गर्नु हो।

पोखरीको पिँधमा कालो माटो बिछ्याइएको छ। प्राविधिकहरूका अनुसार यसले पोखरीको पानी धारण क्षमता करिब ६५ प्रतिशतसम्म बढाउन सहयोग गरेको छ।

आधुनिक डिजाइन होइन, पारम्परिक पारिस्थितिकी

सप्तपाताल पुनर्निर्माणको अर्को विशेषता यसको पर्यावरणीय पक्ष हो।

पोखरीको पर्खाल पूर्ण रूपमा ठाडो बनाइएको छैन। जलचर तथा अन्य जीव सहज रूपमा आवतजावत गर्न सकून् भनेर केही भाग भिरालो बनाइएको छ।

भ्यागुता तथा अन्य जलचरका लागि समेत अनुकूल वातावरण बनाउने प्रयास गरिएको छ।

पुराना तस्बिरमा एउटा फाल्चा देखिए पनि अहिले पोखरी वरिपरि तीनवटा परम्परागत शैलीका फाल्चा निर्माण गरिएको छ।

यसले पोखरीलाई केवल पानी जमाउने स्थान नभई सार्वजनिक, सांस्कृतिक र पर्यावरणीय स्थलका रूपमा विकास गर्ने प्रयासलाई देखाउँछ।

पानी फर्कियो, ढुङ्गेधारामा पनि जीवन आयो

सप्तपातालमा पानी भरिएसँगै यसको प्रभाव वरपरका क्षेत्रमा पनि देखिन थालेको छ।

स्थानीयवासीका अनुसार लगनहिटीमा पानी आउन थालेको छ। टङ्गाल र कुमारीपाटी क्षेत्रका पुराना ढुङ्गेधारामा समेत पानीको प्रवाह देखिन थालेको छ।

यो परिवर्तन सामान्य देखिए पनि पाटनको परम्परागत जल प्रणालीका लागि यसको महत्व ठूलो छ।

ललितपुर महानगरपालिकाको अध्ययनअनुसार पाटन सहरको भित्री क्षेत्रमा रहेका ८७ वटा ढुङ्गेधारामध्ये करिब ६० प्रतिशत मृत अवस्थामा पुगेका छन्।

त्यसैले एउटा पोखरी पुनर्जीवित गर्नु मात्रै पर्याप्त छैन। त्यससँग जोडिएका राजकुलो, पोखरी, इनार, ढुङ्गेधारा र अन्य जलस्रोतको समग्र प्रणाली पुनर्जीवित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

सप्तपातालसँगै पलेस्वाँ पनि पुनर्जीवनको बाटोमा

सप्तपातालको पुनर्जीवनसँगै नजिकैको अर्को ऐतिहासिक पोखरी पलेस्वाँ पनि पुनर्जीवनको प्रक्रियामा छ।

अशोक स्तूपको दक्षिणदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको पलेस्वाँ पोखरीको करिब ३३ रोपनी क्षेत्रफल छ।

राजदल गणको ब्यारेकभित्र परेको पोखरीको भूभागलाई बाहिर ल्याएर महानगरपालिकाले पुनर्निर्माण अघि बढाएको हो।

पलेस्वाँको पुनर्निर्माण पूरा भएपछि सप्तपाताल र पलेस्वाँलाई एउटै जल प्रणालीमा जोड्ने योजना छ।

तर त्यसका लागि पुराना राजकुलो पुनर्जीवित गर्नुपर्नेछ।

आठ करोडको राजकुलो योजना

ललितपुर महानगरपालिकाले गोदावरी नगरपालिकासँग सहकार्य गरेर पुराना जलस्रोत र राजकुलो संरक्षणको काम अघि बढाएको छ।

राजकुलो मर्मतसम्भारका लागि महानगरले गोदावरी नगरपालिकालाई दुई चरणमा गरी करिब आठ करोड रुपैयाँ उपलब्ध गराएको छ।

राजकुलो मर्मतपछि लेले नल्लुको पानी पलेस्वाँसम्म ल्याउने र फिल्टर गरेर पोखरीमा भित्र्याउने योजना छ।

यसबाट वर्षाको पानीमा मात्र निर्भर रहनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्ने प्रयास गरिएको छ।

सप्तपाताल र पलेस्वाँलाई जोडेर नियमित जलप्रवाह कायम गर्न सकिए पाटनको परम्परागत जल प्रणालीलाई दीर्घकालीन रूपमा पुनर्जीवित गर्न सकिने सम्पदाविद्हरूको धारणा छ।

सप्तपातालको महत्व पानी र वातावरणमा मात्र सीमित छैन।

यो पाटनको सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

विशेषतः रातो मत्स्येन्द्रनाथ र मीननाथको रथ जात्रासँग यसको ऐतिहासिक सम्बन्ध रहेको छ।

जात्रा सुरु हुनुअघि सप्तपाताल पोखरी, ढुङ्गे कुलेसा, सुन्धारा तथा अन्य पानीका स्रोतमा पानीको प्रवाह ठीक छ कि छैन भनेर परीक्षण गर्ने परम्परा रहेको बताइन्छ।

कुनै स्थानमा पानीको प्रवाह रोकिएको भए मर्मत गरेर पुनः सञ्चालनमा ल्याइन्थ्यो।

यसले पाटनको परम्परागत समाजमा पानी केवल दैनिक उपभोगको वस्तु नभई धार्मिक संस्कार र सामुदायिक जीवनको अभिन्न हिस्सा थियो भन्ने देखाउँछ।

वटुकभैरवको यज्ञ र पोखरीको धार्मिक सम्बन्ध

मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा सम्पन्न भएपछि विशेष तिथिमा सप्तपातालको पूर्वतर्फ रहेको वटुकभैरव मन्दिरमा मांसाहुति यज्ञ गर्ने परम्परा पनि रहेको छ।

मीननाथका पूजारीबाट गरिने उक्त यज्ञमा एक जोडी भँगेरा र एक जोडी जीवित माछालाई समेत राखेर मन्त्र उच्चारण गर्ने परम्परा छ।

यसले सप्तपातालको सम्बन्ध केवल पानीसँग नभई पाटनको धार्मिक विश्वास, जात्रा र परम्परागत अनुष्ठानसँग समेत गाँसिएको देखाउँछ।

सप्तपातालको पुनर्जीवनले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाएको छ– के काठमाडौं उपत्यकाका हराउँदै गएका सबै परम्परागत जलस्रोतलाई पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ?

पाटनमा मात्रै दर्जनौँ पोखरी, ढुङ्गेधारा र राजकुलो थिए। ती सबै कुनै न कुनै रूपमा एउटै जल प्रणालीसँग जोडिएका थिए।

सहरीकरणका क्रममा पोखरी पुरिए, राजकुलो मासिए, प्राकृतिक पानीका बाटो बन्द भए र पानी भूमिगत पुनर्भरण हुने प्रक्रिया कमजोर भयो। यसको परिणाम आज उपत्यकामा बढ्दो भूमिगत पानीको संकट, ढुङ्गेधाराको सुक्खापन र वर्षायाममा डुबानका रूपमा समेत देखिन्छ।

त्यसैले सप्तपातालको पुनर्जीवनलाई केवल सम्पदा संरक्षणको परियोजनाका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।

यो जलवायु अनुकूलन, भूमिगत जल पुनर्भरण, जैविक विविधता, सहरी सौन्दर्य र सांस्कृतिक संरक्षणलाई एउटै योजनामा जोड्ने उदाहरण पनि बन्न सक्छ।

डेढ दशकभन्दा लामो कानुनी संघर्षपछि सर्वोच्च अदालतको फैसलाले जोगाएको सप्तपाताल आज पानीले भरिएको छ। तर यसको वास्तविक सफलता पोखरीमा पानी फर्कनु मात्र होइन, पानीसँग जोडिएको पाटनको स्मृति, संस्कृति र परम्परागत सहरी सभ्यतालाई पुनःजोड्नु हो।

सप्तपातालले देखाएको बाटो स्पष्ट छ—पुराना पोखरी मासिए भने पानीको संकट मात्र बढ्दैन, सहरको सांस्कृतिक स्मृति पनि हराउँछ।

त्यसैले सप्तपातालको पुनर्जीवनलाई एउटा पोखरीको कथा मात्र होइन, ‘पानी जोगाऊ, सम्पदा जोगाऊ र सहर जोगाऊ’ भन्ने पाटनको पुरानो ज्ञानलाई नयाँ पुस्ताका लागि पुनःस्थापित गर्ने अभियानका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

Originally published on abcnews.com.np.