काठमाडौँ । विद्यालय जीवनका केही पाठ यस्ता हुन्छन्, जसले पाठ्यपुस्तकको सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म मानिसलाई पछ्याइरहन्छन्। वर्षौं बितेपछि पनि कुनै कविता, कुनै शब्द वा कुनै पात्र स्मृतिमा उस्तै ताजा रहन्छ। नेपालभाषा पढ्ने एउटा पुस्ताका लागि यस्तै सम्झनामध्ये एक हो—‘चिनीयाम्ह किसीचा’, अर्थात् चिनीको हात्ती।

सानो उमेरका बालबालिकालाई लक्षित गरेर लेखिएको मीठा कविताहरूको त्यो संग्रह धेरैका लागि केवल पाठ्यक्रमको एउटा पुस्तक थिएन। त्यसले नेपालभाषाका एक महान् स्रष्टासँग परिचय गराउने पहिलो ढोका पनि बनेको थियो—जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठसँग।

तिहारका बेला बजारमा चिनीबाट बनेका हात्ती, घोडा, चरा र लक्ष्मीका विभिन्न आकृतिका मिठाई देखिन्थे। रातो रङमा सजाइएका ती मिठाईहरू बालबालिकाका लागि विशेष आकर्षण हुन्थे। पसलमा राखिएका चिनीका हात्ती र अन्य आकृतिहरू हेर्दै गर्दा मुखमा पानी आउने त्यो समयको आफ्नै सांस्कृतिक मिठास थियो।

त्यही लोकजीवन र बालमनोविज्ञानसँग जोडिएको बिम्बबाट दुर्गालाल श्रेष्ठले आफ्नो बालकविता संग्रहको नाम राखेका थिए—‘चिनीयाम्ह किसीचा’।

कविताहरू पनि नामजस्तै मीठा थिए।

विद्यालयमा गुरुहरूले लय मिलाएर कविता पढाउँथे। विद्यार्थीहरू कविता कण्ठस्थ गर्थे। शब्दसँगै त्यसको लय पनि स्मृतिमा बस्दै जान्थ्यो। त्यतिबेला धेरै विद्यार्थीलाई कवि दुर्गालाल श्रेष्ठ को हुन् भन्ने थाहा नहुन सक्छ, तर उनीहरूले उनका शब्दसँग भने बाल्यकालमै परिचय बनाइसकेका हुन्थे।

त्यो परिचय पछि गएर एउटा पुस्ताको साहित्यिक र सांस्कृतिक स्मृतिको हिस्सा बन्यो।

‘चिनीयाम्ह किसीचा’का कवि को रहेछन्?

बाल्यकालमा कविको परिचय पुस्तकका पानासम्म सीमित थियो। ‘चिनीयाम्ह किसीचा’ पढ्ने विद्यार्थीहरूका लागि दुर्गालाल श्रेष्ठ एउटा नाम मात्र थिए—मीठा बालकविता लेख्ने कवि।

तर जीवन अगाडि बढ्दै जाँदा संयोगले त्यो परिचय व्यक्तिगत सम्बन्धतर्फ पनि पुग्यो।

नेपाल आदर्श स्कुलमा कक्षा नौमा पढ्दा सुमन श्रेष्ठसँग संगत भयो। पढाइमा अत्यन्तै अगाडि नभए पनि टेबलटेनिस खेल्ने र क्यारमबोर्डमा निकै निपुण सुमनसँगको मित्रताले एउटा अनपेक्षित तथ्य खोल्यो।

पछि थाहा भयो—उनी अरू कोही होइनन्, ‘चिनीयाम्ह किसीचा’का स्रष्टा दुर्गालाल श्रेष्ठका छोरा रहेछन्।

त्यसपछि क्रमशः कवि दुर्गालाल श्रेष्ठको परिवार र परिवेशसँग नजिकिने अवसर मिल्यो।

बाल्यकालमा साहित्य गम्भीर रुचिको विषय नहुन सक्छ। तर कुनै महान् स्रष्टाको घरपरिवारसँगको सामान्य चिनजान पनि पछि गएर जीवनको एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक स्मृति बन्न सक्छ। दुर्गालाल श्रेष्ठसँग जोडिएको सम्बन्ध पनि यस्तै एउटा क्रमिक यात्राजस्तो रह्यो—पहिले पाठ्यपुस्तक, त्यसपछि उनको छोरा र अन्ततः स्वयं स्रष्टाको व्यक्तित्व र साहित्यसँगको गहिरो परिचय।

डबलीको युग र साहित्यको सार्वजनिक संसार

दुर्गालाल श्रेष्ठको साहित्यिक यात्रालाई बुझ्न काठमाडौँ उपत्यकाको पुरानो सांस्कृतिक जीवनलाई पनि सम्झनुपर्छ।

त्यो समय टोलटोलका दबू वा डबली केवल खाली सार्वजनिक ठाउँ थिएनन्। ती कला, साहित्य, राजनीति र सामाजिक संवादका खुला मञ्च थिए।

नाटक डबलीमै हुन्थे।

कविहरू त्यहीँ उभिएर कविता सुनाउँथे।

गीतकार र गायकहरूले आफ्ना सिर्जना प्रस्तुत गर्थे।

भाषण हुन्थे, बहस हुन्थे र कलाकारहरूले आफ्नै समुदायका बीचबाट आफ्नो पहिचान निर्माण गर्थे।

आज सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मले सार्वजनिक अभिव्यक्तिको स्वरूप परिवर्तन गरिसकेको छ। तर त्यतिबेला एउटा कवि वा कलाकारलाई जनतासम्म पुग्न डबलीले नै ठूलो भूमिका खेल्थ्यो।

कविता लेखेर पुस्तकमा सीमित रहने होइन, जनताका बीचमा उभिएर सुनाउने परम्परा थियो। कलाकार र दर्शकबीच कुनै ठूलो दूरी थिएन।

यही सांस्कृतिक परिवेशले दुर्गालाल श्रेष्ठजस्ता स्रष्टालाई जनताको कवि बनायो।

उनी केवल अध्ययन कक्षमा पढिने साहित्यकार थिएनन्। उनका शब्द सडक, टोल, डबली र जनजीवनमा गुञ्जिन्थे।

दुर्गालाल श्रेष्ठलाई नेपालभाषाको मात्र कवि भनेर सीमित गर्नु उनको साहित्यिक योगदानलाई साँघुरो बनाउनु हुनेछ।

उनी नेपालभाषाका विशिष्ट स्रष्टा त थिए नै, नेपाली भाषामा पनि उत्तिकै प्रभावशाली कवि र गीतकार थिए।

उनका सिर्जनामा भाषाको सीमा भन्दा ठूलो कुरा थियो—मानिस, समाज, संस्कृति र सामूहिक चेतना।

‘सयथरी बाजा एउटै ताल, सयथरी गोडा एउटै चाल’ जस्ता सिर्जनाले विविधताबीचको एकताको भाव बोकेका छन्।

त्यस्तै, ‘फूलको आँखामा फूलै संसार…’ जस्तो गीतले नेपाली सांगीतिक र साहित्यिक संसारमा छुट्टै स्थान बनाएको छ।

उनी नेपालभाषाको नेवाः राष्ट्रिय गीतका रचयिता पनि हुन्।

उनका कविता, गीत र साहित्यिक सिर्जनाको संसार व्यापक थियो। तर उनको विशेषता केवल धेरै लेख्नु मात्र थिएन। उनी तत्कालै सिर्जना गर्न सक्ने असाधारण क्षमता भएका कविका रूपमा पनि चिनिन्थे।

त्यसैले धेरैले उनलाई एक प्रकारको आँसुकवि का रूपमा सम्झन्छन्।

कुनै कार्यक्रम, कुनै परिस्थिति वा कुनै विशेष विषयमा तत्कालै स्तरीय कविता वा गीत रचना गर्न सक्ने उनको क्षमता आफैंमा दुर्लभ थियो।

कविता पढ्ने आफ्नै शैली

दुर्गालाल श्रेष्ठको पहिचान उनको लेखनमा मात्र सीमित थिएन।

उनको कविता वाचनको आफ्नै शैली थियो।

सार्वजनिक मञ्चमा कविता प्रस्तुत गर्दा शब्द, स्वर र भावको संयोजनले सिर्जनालाई अझ प्रभावकारी बनाउँथ्यो। उनको प्रस्तुति सुन्नेहरूका लागि कविता केवल पढिने शब्द होइन, अनुभव गर्ने एउटा क्षण बन्थ्यो।

सुन्दर हस्तलेखन पनि उनको व्यक्तित्वको अर्को आकर्षक पक्ष मानिन्थ्यो।

तर यति धेरै प्रतिभा र प्रतिष्ठाबीच पनि उनको व्यवहार सरल थियो।

ठूला स्रष्टाको परिचय सधैं गम्भीरता वा दूरीमा मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ सामान्य मानिससँग सहज रूपमा घुलमिल हुने स्वभावले नै उसलाई ‘जनताको स्रष्टा’ बनाउँछ।

दुर्गालाल श्रेष्ठलाई नजिकबाट चिन्ने धेरैका लागि उनको सरलता, आत्मीयता र सिर्जनाप्रतिको निरन्तर लगाव नै उनको सबैभन्दा ठूलो परिचय थियो।

जनकविको सम्मान, राज्यको उपेक्षा

दुर्गालाल श्रेष्ठको साहित्यिक यात्राको एउटा विडम्बनापूर्ण पक्ष भने राज्यबाट प्राप्त हुनुपर्ने औपचारिक सम्मानसँग पनि जोडिन्छ।

नेपालभाषा परिषद्ले करिब दुई दशकअघि उनलाई ‘जनकवि’ को उपाधि दिएको थियो।

यो उपाधि कुनै औपचारिक विशेषण मात्र थिएन। यसले उनको साहित्यिक यात्राको प्रकृति र जनतासँगको सम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्थ्यो।

तर आलोचना हुँदै आएको पक्ष के थियो भने, यति ठूलो साहित्यिक योगदानका बाबजुद राज्यका प्रमुख प्राज्ञिक संस्थाबाट उनले अपेक्षित प्रतिनिधित्व र सम्मान पाएनन्।

सरकारहरू फेरिए। राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भए। विभिन्न कालखण्डमा नयाँ–नयाँ व्यक्तिहरू प्राज्ञिक संस्थामा पुगे।

तर दुर्गालाल श्रेष्ठजस्तो स्रष्टाले राज्यका औपचारिक संस्थामा आफ्नो योगदानअनुसारको स्थान पाए कि पाएनन् भन्ने प्रश्न भने निरन्तर उठिरह्यो।

यो प्रश्न एउटा व्यक्तिको सम्मानसँग मात्र सम्बन्धित छैन।

यो नेपालमा भाषा, संस्कृति र साहित्यलाई राज्यले कसरी हेर्छ भन्ने प्रश्न पनि हो।

जनताबीच अत्यन्त लोकप्रिय स्रष्टा राज्यका औपचारिक संस्थाबाट किन पर्याप्त रूपमा सम्मानित हुँदैन?

राज्यले पुरस्कार र पदवीलाई मात्र साहित्यिक मूल्याङ्कनको आधार बनाउने कि जनताले दिएको सम्मानलाई पनि उत्तिकै महत्व दिने?

दुर्गालाल श्रेष्ठको जीवनले यस्ता प्रश्नहरू पनि छाडेर गएको छ।

परिवारले दिएको साथ

औपचारिक राज्य सम्मान सीमित भए पनि दुर्गालाल श्रेष्ठले आफ्नो जीवनमा परिवार, साथीभाइ, साहित्यिक समुदाय र पाठकबाट गहिरो माया पाए।

विशेषगरी उनको परिवारले उनको सिर्जनात्मक यात्रालाई निरन्तर साथ दिएको स्मरण गरिन्छ।

छोरा सुमन श्रेष्ठ बुबाको लेखन र साहित्यिक कामका लागि समय र स्रोत खर्च गर्न सधैं तयार रहने व्यक्तिका रूपमा चिनिन्थे।

छोरीहरू पनि आफ्नो बुबाको साहित्यिक योगदानप्रति गर्व गर्थे।

नयाँ पुस्ताका नेपालभाषा साहित्यकार र सांस्कृतिक अभियन्ताहरूले पनि दुर्गालाल श्रेष्ठलाई निरन्तर सम्मान गरिरहे।

नेपालभाषा साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण तथा विकासमा सक्रिय पुस्ताले उनलाई केवल अतीतको कवि होइन, आज पनि प्रेरणाको स्रोतका रूपमा हेरेको छ।

यस अर्थमा दुर्गालाल श्रेष्ठले राज्यको औपचारिक संरचनाबाट जति पाए वा पाएनन्, जनताको मनमा भने उनले स्थायी स्थान बनाएका थिए।

जनतामाझैँ जीवन, जनतामाझैँ विदाइ

साहित्यकारको वास्तविक मूल्य उसको पुरस्कारको सूचीमा मात्र हुँदैन।

उसका शब्द कति मानिसको स्मृतिमा बाँचेका छन्, उसका गीत कति पुस्ताले गाएका छन् र उसको सिर्जनाले कति मानिसलाई आफ्नो भाषा, संस्कृति र समाजसँग जोडेको छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

दुर्गालाल श्रेष्ठको जीवन यही अर्थमा विशेष थियो।

बालबालिकाले पाठ्यपुस्तकमा उनको कविता पढे।

युवाहरूले डबलीमा उनका सिर्जना सुने।

संगीतप्रेमीहरूले उनका गीत गाए।

नेपालभाषाका अभियन्ताहरूले उनलाई आफ्नो सांस्कृतिक चेतनाको एक महत्वपूर्ण आवाजका रूपमा लिए।

र, उनलाई नजिकबाट चिन्नेहरूले एउटा सरल, सहज र असाधारण सिर्जनशील व्यक्तित्वका रूपमा सम्झिरहे।

अन्तिम समयसम्म पनि उनी जनताकै बीचमा रहे।

उनले जनस्तरबाट सम्मान पाए र जनताकै सम्झनामा बिदा भए।

सायद यही नै ‘जनकवि’ हुनुको सबैभन्दा ठूलो अर्थ पनि हो।

चिनीको हात्तीको मिठास अझै बाँकी छ

समय बदलिएको छ।

ती पुराना तिहारका पसल, चिनीका हात्ती, विद्यालयका लय मिलाएर पढाइने कविता र टोलका डबलीमा गुञ्जिने साहित्यिक कार्यक्रम अब धेरैका लागि स्मृतिका विषय बन्दै गएका छन्।

तर ‘चिनीयाम्ह किसीचा’को नाम सुन्नासाथ एउटा पुस्ताको बाल्यकाल फर्केर आउँछ।

त्यो केवल एउटा बालकविता संग्रह होइन।

त्यो एउटा समयको स्मृति हो।

एउटा भाषाको मिठास हो।

एउटा संस्कृतिको चित्र हो।

र, सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—त्यो नेपालका महान् जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठसँग जोडिएको एउटा पुस्ताको पहिलो साहित्यिक परिचय हो।

बाल्यकालमा चिनीको हात्ती जस्तो मीठो लाग्ने कविता पढाएर सुरु भएको त्यो परिचय पछि गएर नेपालभाषा र नेपाली साहित्यका एक असाधारण स्रष्टाको विशाल व्यक्तित्वसम्म पुग्छ।

राज्यका औपचारिक सम्मानले कहिलेकाहीँ स्रष्टालाई चिन्न ढिलाइ गर्न सक्छन्। तर जनताले अपनाएको स्रष्टा समयसँगै हराउँदैन।

दुर्गालाल श्रेष्ठका शब्दहरू, गीतहरू र कविताहरू यही कारणले अझै जीवित छन्।

चिनीको हात्ती पग्लिएला, तर त्यसबाट सुरु भएको साहित्यिक स्मृति पग्लिँदैन।

Originally published on abcnews.com.np.