काठमाडौँ । मनसुन सुरु भएसँगै नेपालमा बाढी, पहिरो र डुबानको जोखिमबारे व्यापक चर्चा हुन्छ। वर्षासँगै नदी उर्लिने, पहाड खस्ने र बस्ती डुबानमा पर्ने त्रासले नागरिकदेखि राज्य संयन्त्रसम्मलाई सतर्क बनाउँछ। तर यही मनसुनको मौसममा गाउँघर र विशेषगरी तराई–मधेशका बस्तीमा अर्को एउटा जोखिम चुपचाप बढिरहेको हुन्छ—सर्पदंश।

खेतबारीमा काम गरिरहेका किसान, घरआँगनमा खेलिरहेका बालबालिका, राति अँध्यारो कोठामा सुतिरहेका मानिस वा झाडी हुँदै हिँडिरहेका सर्वसाधारण—जो कोही पनि सर्पदंशको जोखिममा पर्न सक्छन्। विषालु सर्पको एउटै डसाइले केही घण्टाभित्रै मानिसको ज्यान जान सक्छ।

यस वर्षको तथ्याङ्कले पनि सर्पदंशलाई नेपालका लागि एउटा गम्भीर जनस्वास्थ्य तथा विपत् जोखिमका रूपमा देखाएको छ।

वैशाख १ गतेदेखि हालसम्म देशभर सर्पदंशका ९५६ घटना भएका छन्। ती घटनामा ६६ जनाले ज्यान गुमाएका छन्। यही अवधिमा पहिरोबाट ४३ र बाढीबाट २० जनाको मृत्यु भएको छ।

अर्थात्, उपलब्ध तथ्याङ्कलाई हेर्दा यस अवधिमा बाढी र पहिरोबाट संयुक्त रूपमा ज्यान गुमाउनेको संख्याभन्दा सर्पदंशबाट मृत्यु हुनेको संख्या बढीछ।

यो तथ्यले नेपालमा सर्पदंशलाई लामो समयदेखि एउटा सामान्य ग्रामीण समस्या वा मौसमी स्वास्थ्य जोखिमका रूपमा मात्र हेर्ने दृष्टिकोणमाथि प्रश्न उठाएको छ।

राष्ट्रिय कार्ययोजनामा सर्पदंश

सर्पदंशबाट हुने बढ्दो मानवीय क्षति र जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले ‘सर्पदंश रोकथाम तथा नियन्त्रणसम्बन्धी पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य राष्ट्रिय कार्ययोजना, २०८३’ सार्वजनिक गरेको छ।

कार्ययोजनाले सर्पदंशलाई केवल अस्पताल वा स्वास्थ्य संस्थासँग सम्बन्धित समस्या मात्र नभई जनस्वास्थ्य, विपत् व्यवस्थापन, वातावरण, सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक विकाससँग जोडिएको राष्ट्रिय चुनौती का रूपमा स्वीकार गरेको छ।

प्राधिकरणकी प्रवक्ता शान्ति महतका अनुसार नेपालका छवटा प्रदेशका २४ जिल्ला सर्पदंशको उच्च जोखिममा रहेको पहिचान गरिएको छ। विशेषगरी तराई र भित्री मधेशका जिल्लामा यसको जोखिम बढी रहेको छ।

तर जोखिम अब तराईमा मात्र सीमित छैन।

जलवायु परिवर्तन, वन क्षेत्रको क्षयीकरण, बढ्दो मानव बस्ती, सडक विस्तार र अव्यवस्थित सहरीकरणसँगै सर्पको प्राकृतिक बासस्थान परिवर्तन हुँदै गएको छ। यसको प्रत्यक्ष परिणाम मानिस र सर्पबीचको बढ्दो सम्पर्कका रूपमा देखिन थालेको छ।

पहिले तराईका गर्मी र आर्द्र क्षेत्रमा बढी देखिने सर्पदंशको जोखिम अहिले क्रमशः पहाडी जिल्लातर्फ पनि फैलिन थालेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्।

दशक लामो तथ्याङ्कले देखाएको चिन्ताजनक अवस्था

प्राधिकरणको अभिलेखअनुसार २०७३ सालदेखि २०८३ असार मसान्तसम्म सर्पदंशका कारण ३०१ जनाले ज्यान गुमाएका छन् भने एक हजार ४०१ जना घाइते भएका छन्।

पीडितमध्ये महिला र बालबालिकाको संख्या पनि उल्लेख्य रहेको छ।

तर यी तथ्याङ्कले वास्तविक अवस्थालाई पूर्ण रूपमा प्रतिनिधित्व गर्छन् कि गर्दैनन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा सर्पले टोकेपछि बिरामीलाई तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा नलगेर झारफुक, धामीझाँक्री वा घरेलु उपचारमा लगिने परम्परा अझै कायम छ। कतिपय घटनाहरू औपचारिक स्वास्थ्य प्रणाली वा सरकारी तथ्याङ्कमा नआउन सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ।

यस कारण सर्पदंशबाट हुने वास्तविक मानवीय क्षति उपलब्ध तथ्याङ्कभन्दा अझ बढी हुन सक्ने सरोकारवालाहरूको चिन्ता छ।

विषभन्दा घातक उपचारमा हुने ढिलाइ

चिकित्सकहरूका अनुसार सर्पदंशका धेरै घटनामा मृत्युको प्रमुख कारण केवल विषको प्रभाव मात्र होइन, समयमै उपचार नपाउनु पनि हो।

नेपालका धेरै उच्च जोखिमयुक्त गाउँबस्ती स्वास्थ्य संस्थाबाट टाढा छन्। सर्पले टोकेपछि बिरामीलाई स्वास्थ्य चौकी वा अस्पताल पुर्‍याउन घण्टौं लाग्न सक्छ।

त्यसमाथि सबै स्वास्थ्य संस्थामा आवश्यक एन्टिभेनम उपलब्ध नहुन सक्छ। कतै एन्टिभेनम भए पनि पर्याप्त प्रशिक्षित जनशक्ति नहुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा बिरामीलाई एउटा स्वास्थ्य संस्थाबाट अर्को अस्पतालमा रिफर गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ।

यो समय नै सर्पदंशका बिरामीका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी गोमन र करेतजस्ता विषालु सर्पको डसाइपछि विषले स्नायु प्रणालीमा असर गर्न सक्छ। बिरामीलाई वाकवाकी लाग्ने, आँखा खोल्न वा पलक उठाउन कठिन हुने, शरीर कमजोर हुँदै जाने र अन्ततः श्वासप्रश्वासमा समस्या आउन सक्ने जोखिम हुन्छ।

टेकु अस्पतालका सरुवा रोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुनका अनुसार विषालु सर्पको टोकाइले शरीरमा फरक–फरक किसिमको असर पार्न सक्छ। केही विषले रगत जम्ने प्रक्रियामा असर गर्छन् भने केहीले स्नायु प्रणाली र श्वासप्रश्वासमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छन्।

त्यसैले सर्पदंशलाई सामान्य चोटपटक वा घरमै उपचार गर्न सकिने समस्या ठान्नु घातक हुन सक्छ।

गाउँघरमा अझै जीवित झारफुकको विश्वास

नेपालमा सर्पदंश नियन्त्रणको सबैभन्दा कठिन पक्षमध्ये एक सामाजिक विश्वास पनि हो।

धेरै समुदायमा अझै पनि सर्पले टोकेपछि बिरामीलाई अस्पताल लैजानुभन्दा पहिले धामीझाँक्रीकहाँ लैजाने, मन्त्र लगाउने वा विभिन्न घरेलु उपचार गर्ने चलन छ।

कतिपय ठाउँमा घाउमा गोबर लगाउने, काट्ने, रगत निकाल्ने वा मुखले विष चुस्ने जस्ता गलत अभ्यास पनि हुने गरेका छन्।

चिकित्सकहरूका अनुसार यस्ता अभ्यासले बिरामीको ज्यान बचाउनुको सट्टा अस्पताल पुग्न ढिलाइ गराएर जोखिम बढाउन सक्छ।

सर्पले टोकेपछि बिरामीलाई सकेसम्म शान्त राख्नुपर्छ। धेरै हिँडडुल वा दौडधुप गर्दा शरीरमा विष फैलिने प्रक्रिया तीव्र हुन सक्ने भएकाले टोकेको अङ्गलाई अनावश्यक रूपमा चलाउनु हुँदैन।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको बिरामीलाई सकेसम्म छिटो उपयुक्त स्वास्थ्य संस्थामा पुर्‍याउनु हो।

सर्प देख्नेबित्तिकै मानिसमा डर पैदा हुन्छ। धेरै मानिस सर्पलाई विषालु र मानिसको ज्यान लिन खोज्ने जीवका रूपमा मात्र बुझ्छन्।

तर इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण केन्द्रका अनुसार नेपालमा पाइने सबै सर्प विषालु हुँदैनन्। विषालु सर्पमध्ये पनि प्रत्येक सम्पर्क घातक हुने भन्ने छैन।

सर्पले सामान्यतया आफूलाई खतरा महसुस गर्दा प्रतिरक्षाका लागि टोक्ने गर्छ।

त्यसैले सर्प देखेपछि उसलाई लखेट्ने, समात्ने वा मार्ने प्रयास गर्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

तर समस्या यो हो कि घर, खेतबारी र मानव बस्तीमा सर्प र मानिसबीचको दूरी घट्दै गएको छ।

वन क्षेत्रको परिवर्तन, बस्ती विस्तार र प्राकृतिक बासस्थानमा हस्तक्षेपसँगै मानिस र सर्पबीचको भेटघाट बढ्दै गएको छ। जलवायु परिवर्तनले पनि सर्पको गतिविधि र फैलावटमा प्रभाव पार्न सक्ने चिन्ता बढेको छ।

सर्पदंश अब ‘ग्रामीण समस्या’ मात्र होइन

अधिकारकर्मी दुर्गाप्रसाद दाहालका अनुसार नेपालमा लामो समयसम्म सर्पदंशलाई ग्रामीण क्षेत्रको सीमित समस्या ठानेर पर्याप्त प्राथमिकता दिइएन।

बाढी र पहिरोपछि उद्धार टोली परिचालन हुन्छ। सरकारी संयन्त्र सक्रिय हुन्छ। सञ्चारमाध्यममा व्यापक चर्चा हुन्छ।

तर सर्पदंशबाट गाउँघरमा एकपछि अर्को मानिसको ज्यान जाँदा त्यसले प्रायः राष्ट्रिय स्तरको बहस पाउँदैन।

यही कारण सर्पदंशलाई धेरैले ‘मौन विपत्ति’ पनि भन्न थालेका छन्।

नयाँ राष्ट्रिय कार्ययोजनाले भने सर्पदंशलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य र विपत् व्यवस्थापनको साझा मुद्दाका रूपमा अगाडि ल्याउने प्रयास गरेको छ।

यसले जोखिमयुक्त जिल्लाको पहिचान, पूर्वतयारी, जनचेतना, उपचार सेवा, एन्टिभेनमको उपलब्धता र प्रतिकार्य प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्ने लक्ष्य लिएको छ।

चुनौती अब कार्यान्वयनको

कार्ययोजना बनाउनु महत्वपूर्ण सुरुआत हो। तर यसको वास्तविक परीक्षा कार्यान्वयनमा हुनेछ।

उच्च जोखिमयुक्त गाउँसम्म एन्टिभेनम कसरी पुर्‍याउने?

स्वास्थ्यकर्मीलाई सर्पदंश उपचारसम्बन्धी पर्याप्त तालिम कसरी दिने?

राति सर्पले टोकेको बिरामीलाई अस्पताल पुर्‍याउन उद्धार र यातायातको व्यवस्था कसरी गर्ने?

र, सबैभन्दा महत्वपूर्ण—झारफुक र घरेलु उपचारमा समय खेर नफाली नागरिकलाई तत्काल स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न कसरी प्रेरित गर्ने?

यी प्रश्नको प्रभावकारी समाधान बिना कागजमा बनेको कार्ययोजनाले मात्र ज्यान बचाउन सक्दैन।

नेपालमा हरेक वर्ष मनसुन आउँछ। बाढी आउँछ, पहिरो जान्छ र डुबान हुन्छ। राज्य संयन्त्र पनि त्यसका लागि तयारीमा जुट्छ।

तर मनसुनसँगै आउने अर्को संकट—सर्पदंश—अझै पर्याप्त प्राथमिकतामा परेको देखिँदैन।

यस वर्ष वैशाखयता मात्र सर्पदंशबाट ६६ जनाको मृत्यु भएको तथ्याङ्कले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—नेपालको विपत् जोखिमको चर्चा गर्दा अब सर्पदंशलाई पन्छाएर हेर्न सकिँदैन।

समयमै उपचार, पर्याप्त एन्टिभेनम, प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मी, भरपर्दो उद्धार प्रणाली र समुदायस्तरको जनचेतना विस्तार गर्न सकिए सर्पदंशबाट हुने धेरै मृत्यु रोक्न सकिन्छ।

अन्यथा, बाढीपहिरोको ठूलो समाचारबीच गाउँघरमा चुपचाप हुने यो विपत्तिले हरेक मनसुनमा थप परिवारको खुसी खोसिरहनेछ।

Originally published on abcnews.com.np.