जेनजी पुस्ता पुराना मान्यता, राजनीतिक संस्कार र स्थापित अभ्यासमाथि प्रश्न गर्न हिचकिचाउँदैन। उनीहरूको तुलना आफ्नै समाजसँग मात्र होइन, विश्वका अन्य देशसँग पनि हुन्छ। त्यसैले उनीहरूको अपेक्षा पनि गुणस्तरीय शिक्षा, प्रतिस्पर्धात्मक रोजगारी, पारदर्शी शासन, प्रविधिमैत्री सार्वजनिक सेवा र समान अवसरसँग जोडिएको छ।

नेपालमा जेनजी पुस्तालाई केवल राजनीतिक विद्रोही समूहका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूको असन्तुष्टि कुनै एउटा दल, नेता वा घटनाविरुद्ध मात्र नभई दशकौँदेखि कायम शासनशैली, अवसरको अभाव, भ्रष्टाचार, नातावाद, ढिलासुस्ती र राज्य संयन्त्रको कमजोर जवाफदेहिताप्रतिको प्रश्नका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।

विदेशिने युवाको प्रश्न

जेनजी पुस्ताको असन्तुष्टिको केन्द्रमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न छ– आफ्नो भविष्य कहाँ बनाउने?

अध्ययनहरूले नेपाली युवामा विदेशप्रतिको आकर्षण उच्च रहेको देखाएका छन्। उपलब्ध एक अध्ययनअनुसार ६१.६ प्रतिशत नेपाली विद्यार्थी विदेश जाने आकांक्षा राख्छन्। देशभित्र पर्याप्त अवसर नहुनु, रोजगारीको अनिश्चितता, सुशासनप्रतिको अविश्वास र भविष्यप्रतिको असुरक्षालाई यसको प्रमुख कारणका रूपमा लिइएको छ।

विदेश जान चाहनु नेपालप्रति घृणा हुनु होइन। धेरै युवा आफ्नै देशमा सम्मानजनक रोजगारी, प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण र सिर्जनशील अवसर चाहन्छन्। तर अवसरको अभावले उनीहरूलाई विदेशतर्फ धकेलिरहेको छ।

विश्वका विभिन्न देशमा भएका सफल अभ्यासलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रत्यक्ष देखिरहेको यो पुस्ताले अब भाषण र आश्वासनभन्दा परिणाम खोजिरहेको छ। यही कारण रोजगारी, उद्यमशीलता, शिक्षा, प्रविधि र सुशासनसँग जोडिएका ठोस नीतिको माग उनीहरूको प्राथमिकतामा छ।

राजनीतिक परिवर्तनभन्दा प्रणालीगत सुधार

जेनजी पुस्ताको अपेक्षा सरकार वा नेतृत्व परिवर्तनमा मात्र सीमित छैन। उनीहरू राज्य प्रणाली नै नागरिकमैत्री र परिणाममुखी बन्नुपर्ने पक्षमा छन्।

योग्यता र क्षमताको सम्मान हुने राज्य, डिजिटल प्रविधिमा आधारित सार्वजनिक सेवा, उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने अर्थतन्त्र, गुणस्तरीय तथा व्यवहारिक शिक्षा, निष्पक्ष प्रशासन र जवाफदेही राजनीतिक नेतृत्व उनीहरूको अपेक्षा हो।

उनीहरूका लागि लोकतन्त्र पाँच वर्षमा एकपटक हुने निर्वाचनमा मात्र सीमित छैन। नागरिकको सम्मान, पारदर्शी शासन, उत्तरदायित्व र सार्वजनिक संस्थामाथिको विश्वास पनि लोकतन्त्रकै आधार हुन्।

जेनजी पुस्ताको आवाजलाई क्षणिक असन्तुष्टि वा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव भनेर बेवास्ता गरिए त्यसको परिणाम प्रतिभा पलायनका रूपमा देखिन सक्छ। तर यही पुस्ताको ऊर्जा, सीप र आकांक्षालाई राष्ट्रिय नीति तथा विकाससँग जोड्न सके उनीहरू नेपालको रूपान्तरणका महत्वपूर्ण साझेदार बन्न सक्छन्।

जेनजीले देशसँग सम्बन्ध तोड्न खोजेको होइन, राज्य र नागरिकबीच नयाँ सामाजिक सम्झौताको माग गरिरहेको देखिन्छ। उनीहरूको सन्देश सरल छ– नाराभन्दा अवसर, आश्वासनभन्दा परिणाम र अनिश्चित प्रतीक्षाभन्दा परिवर्तनको विश्वास।

आर्थिक समानता र अवसरको माग

विद्यार्थी नेता विकल्प घर्तीमगरका अनुसार नेपालमा धेरै राजनीतिक आन्दोलन भए पनि आर्थिक समानता, सामाजिक न्याय र जनमुखी विकासका लक्ष्य पूर्ण रूपमा हासिल हुन सकेका छैनन्। यही अपूर्णता र असन्तुष्टिले जेनजी पुस्ताको आवाजलाई आन्दोलनको रूप दिएको उनको बुझाइ छ।

उनका अनुसार यो कुनै एउटा दल वा नेताविरुद्धको असन्तुष्टि मात्र नभई भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, दलाल पुँजीवाद, अवसरमा असमान पहुँच र जनअपेक्षाअनुसार काम गर्न नसकेको राज्य संयन्त्रप्रतिको आक्रोश हो।

यो पुस्ता भाषण होइन, आफ्नो जीवनमा देखिने परिवर्तन चाहन्छ। श्रमको सम्मान, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, किसानका उत्पादनको उचित मूल्य, मजदुरका लागि न्यायपूर्ण ज्याला र युवाका लागि देशमै सम्मानजनक रोजगारी उनीहरूको अपेक्षा हो।

नेपालको उत्पादनभन्दा आयातमा निर्भर अर्थतन्त्र, भ्रष्टाचार, नातावाद, कृपावाद, राजनीतिक अस्थिरता र सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोगले युवामा निराशा बढाएको उनीहरूको बुझाइ छ। यही कारण ठूलो संख्यामा युवा आफ्नो श्रम र प्रतिभा विदेशमा उपयोग गर्न बाध्य छन्।

यसको समाधानका लागि कृषि, उद्योग, पर्यटन र सूचना प्रविधिमा लगानी विस्तार, उत्पादन तथा रोजगारी वृद्धि, शिक्षा प्रणालीलाई सीप, अनुसन्धान र रोजगारीसँग जोड्ने तथा नीति निर्माणमा युवालगायत महिला, किसान, मजदुर र सीमान्तकृत समुदायको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्ने माग उठिरहेको छ।

सुशासनबाट सुरु हुने समाधान

प्रबुद्ध युवा समूहका अध्यक्ष रोहित सुनार ‘मार्टिन’का अनुसार जेनजी आन्दोलनका सहिदलाई न्याय दिलाउनु नै सुशासनको यात्राको पहिलो आधार हुन सक्छ।

उनका अनुसार आन्दोलनका मूल एजेन्डा सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र भ्रष्टाचारको अन्त्यलाई व्यवहारमा उतार्न सके मुलुक सही दिशामा जान सक्छ। जेनजी पुस्ताले कुनै व्यक्ति विशेषको शासन खोजेको होइन, विधिको शासन खोजेको हो।

सबै नागरिकका लागि समान कानुन, पारदर्शी राज्य व्यवस्था र जिम्मेवार नेतृत्व उनीहरूको मूल अपेक्षा रहेको सुनारको भनाइ छ।

नेपालको संविधानले समावेशिता, सामाजिक न्याय र विभेद अन्त्यका महत्वपूर्ण आधार समेटे पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसक्दा नागरिकमा असन्तुष्टि बढेको उनको बुझाइ छ।

संविधानका प्रगतिशील पक्षलाई व्यवहारमा उतार्न नसक्दा सुशासनको अनुभूति कमजोर भएको र त्यसले जेनजी असन्तुष्टिलाई बल दिएको उनको तर्क छ। साथै, धर्मनिरपेक्षता, समाजवाद र समावेशिताजस्ता संवैधानिक अवधारणाको सही अभ्यास हुन नसक्दा सामाजिक तथा आर्थिक असमानता अझै कायम रहेको उनको भनाइ छ।

अब राज्यले सुन्नुपर्ने आवाज

जेनजी पुस्ताले चाहेको नेपाल विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने नेपाल हो। गुणस्तरीय शिक्षा, सम्मानजनक रोजगारी, प्रविधिमैत्री वातावरण, उद्यमशीलताका अवसर, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र निष्पक्ष प्रणाली उनीहरूको आधारभूत अपेक्षा हुन्।

अबको चुनौती उनीहरूको असन्तुष्टिलाई केवल आन्दोलन वा विरोधका रूपमा हेर्ने कि त्यसलाई नीति सुधारको अवसरका रूपमा लिने भन्ने हो।

राज्यले युवाको आक्रोशलाई सुन्ने, कारण पहिचान गर्ने र समाधानको ठोस बाटो देखाउने हो भने जेनजी पुस्ता देश छाड्ने पुस्ता होइन, देश बदल्ने पुस्ता बन्न सक्छ।

अन्ततः जेनजी पुस्ताको प्रश्न सरकार परिवर्तनको मात्र होइन, शासन संस्कार परिवर्तनको प्रश्न हो। उनीहरू सोधिरहेका छन्– नेपालमा अवसर छैन भनेर विदेश जानुपर्ने बाध्यता कहिलेसम्म? अब त्यसको जवाफ भाषणले होइन, राज्यको कामले दिनुपर्ने समय आएको छ।