काठमाडौँ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रयोग पछिल्लो समय सूचना खोज्ने, कामलाई सहज बनाउने र निर्णय प्रक्रियामा सहयोग पुर्‍याउने माध्यमका रूपमा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। शिक्षा, व्यवसाय, सञ्चार र प्रविधिसँगै स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी व्यवस्थापनमा पनि एआईको प्रयोग विस्तार हुँदै गएको छ।

यस्तै अनुभव एक व्यक्तिले आफ्नी ७७ वर्षीया आमाको जटिल स्वास्थ्य व्यवस्थापनका क्रममा गरेका छन्। मधुमेह, उच्च रक्तचाप, दृष्टिविहीनता, मिर्गौलाको समस्या र नियमित डायलिसिसजस्ता अनेक स्वास्थ्य चुनौतीसँग जुधिरहेकी आमाको उपचार प्रक्रियामा सही जानकारी खोज्न, चिकित्सकसँग सोध्नुपर्ने प्रश्न तयार गर्न र उपलब्ध विकल्प बुझ्न एआईले आफूलाई महत्वपूर्ण सहयोग गरेको उनको अनुभव छ।

तर उनको अनुभवले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश पनि दिन्छ—एआई चिकित्सकको विकल्प होइन, जटिल स्वास्थ्य अवस्थाबारे जानकारी व्यवस्थित गर्न र चिकित्सकसँग प्रभावकारी संवाद गर्न सहयोग गर्ने एउटा माध्यम मात्र हुन सक्छ।

मधुमेहबाट सुरु भएको स्वास्थ्य जटिलता

उनकी आमा लामो समयदेखि मधुमेह र रक्तचापसम्बन्धी समस्याबाट पीडित हुनुहुन्छ। स्वास्थ्य समस्या क्रमशः जटिल बन्दै जाँदा करिब आठ वर्षअघि उहाँलाई मुटुसम्बन्धी समस्या पनि देखिएको थियो र सघन उपचार आवश्यक परेको थियो।

मधुमेहको दीर्घकालीन असर आँखामा समेत पर्‍यो। आँखामा जलविन्दुसहितका जटिलता बढ्दै गएपछि अन्ततः उहाँले दुवै आँखाको दृष्टि गुमाउनुभयो। अहिले उहाँ पूर्ण रूपमा दृष्टिविहीन हुनुहुन्छ।

दैनिक जीवनमा उहाँलाई नियमित रूपमा इन्सुलिन तथा रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने औषधि आवश्यक पर्छ। पछिल्लो समय मिर्गौलाको कार्यक्षमता पनि क्रमशः कमजोर हुँदै गयो। करिब एक वर्षदेखि मिर्गौलाको समस्या गम्भीर बन्दै गएपछि विगत छ महिनायता नियमित डायलिसिस गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।

दृष्टिविहीनता, मधुमेह, रक्तचाप र मिर्गौलासम्बन्धी समस्याले उहाँको दैनिक स्वास्थ्य व्यवस्थापन निकै जटिल बनेको परिवारको अनुभव छ।

अस्पतालभन्दा बाहिर पनि चलिरहने उपचार

दीर्घरोगसँग जुधिरहेका व्यक्तिको उपचार केवल अस्पताल जाने र औषधि खाने प्रक्रियामा सीमित हुँदैन। रगतमा चिनीको मात्रा, रक्तचाप, खानपान, औषधिको समय, कमजोरी, निद्रा, डायलिसिसपछिको अवस्था तथा आकस्मिक समस्या—यी सबैको दैनिक व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।

परिवारका सदस्यका लागि पनि यस्तो अवस्थाले निरन्तर जिम्मेवारी थप्छ।

कहिले रगतमा चिनीको मात्रा असन्तुलित हुन्छ, कहिले रक्तचापमा उतारचढाव आउँछ। डायलिसिसपछि कमजोरी, वान्ता, शिथिलता वा अन्य समस्या देखिन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा कुन लक्षण सामान्य हुन सक्छ, कुन अवस्थामा तुरुन्त चिकित्सक वा अस्पताल जानुपर्छ भन्नेबारे जानकारी आवश्यक हुन्छ।

तर परिवारमा स्वास्थ्यकर्मी नभएको र आवश्यक परेको हरेक समयमा विशेषज्ञ चिकित्सकसँग तत्काल सम्पर्क गर्न नसकिने अवस्थामा सही जानकारी खोज्नु आफैँमा चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ।

विशेषगरी विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यका लागि फोनमार्फत प्राप्त जानकारीकै आधारमा बिरामीको अवस्थाबारे बुझ्नुपर्ने कठिनाइ अझ बढी हुन्छ।

‘सल्लाहकार’ खोज्दा एआईको सहारा

आमाको स्वास्थ्य व्यवस्थापनका क्रममा उनलाई एउटा यस्तो माध्यमको आवश्यकता महसुस भयो, जहाँ आफूले स्वास्थ्य अवस्थासम्बन्धी प्रश्न राख्न सकियोस्, जटिल जानकारीलाई सरल भाषामा बुझ्न सकियोस् र चिकित्सकसँग छलफल गर्नुअघि आवश्यक विषयहरू व्यवस्थित गर्न सकियोस्।

गत माघतिर आमाको स्वास्थ्य अवस्था थप जटिल भएपछि चिकित्सकहरूले डायलिसिस सुरु गर्नुपर्ने बताएका थिए। परिवारका लागि यो नयाँ र जटिल निर्णय थियो।

डायलिसिस किन आवश्यक भयो? कुन प्रकारको डायलिसिस उपयुक्त हुन सक्छ? अस्पताल जानुपर्ने प्रक्रिया कस्तो हुन्छ? घरमै उपचारको विकल्प सम्भव छ कि छैन? सम्भावित जोखिम के हुन्?

यस्ता प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने क्रममा उनले ‘डिपसिक’ नामक एआई प्रणालीसँग विस्तृत अन्तरक्रिया गरे।

त्यहाँबाट उनले मुख्य रूपमा दुई प्रकारका डायलिसिसबारे जानकारी पाए—अस्पताल वा डायलिसिस केन्द्रमा गरिने हेमोडायलिसिस र विशेष अवस्थाका बिरामीमा घरमै गर्न सकिने पेरिटोनियल डायलिसिस।

एआईले दिएको जानकारीलाई उनले अन्तिम चिकित्सा सल्लाहका रूपमा नलिई चिकित्सकसँग छलफल गर्नुपर्ने विषयको प्रारम्भिक आधारका रूपमा प्रयोग गरेको बताए।

एआईको सुझावपछि चिकित्सकसँग विस्तृत छलफल

पेरिटोनियल डायलिसिसबारे जानकारी पाएपछि उनले नेपालमा यस्तो सेवा उपलब्ध छ कि छैन, कुन अस्पतालमा उपचार हुन सक्छ र यस क्षेत्रमा अनुभव भएका चिकित्सक को–को हुन सक्छन् भन्ने विषयमा थप जानकारी खोजे।

एआईबाट प्राप्त जानकारीका आधारमा उनले चिकित्सक र अस्पतालसँग सम्पर्क गरी उपचारका विकल्पबारे प्रत्यक्ष परामर्श गरे। त्यसपछि चिकित्सकीय मूल्याङ्कन र परिवारको निर्णयअनुसार आमालाई पेरिटोनियल डायलिसिसको प्रक्रियातर्फ अघि बढाइएको थियो।

मेडिसिटी अस्पतालमा क्याथेटर राख्ने शल्यक्रिया गरिएको उनले बताए। उपचार प्रक्रिया चिकित्सकको प्रत्यक्ष निगरानी र सल्लाहअनुसार अघि बढाइएको थियो।

उनको अनुभवमा एआईको सबैभन्दा ठूलो भूमिका ‘के उपचार गर्ने भनेर आफैँ निर्णय गर्नु’ नभई सही प्रश्न तयार गर्न, सम्भावित विकल्प बुझ्न र चिकित्सकसँग अर्थपूर्ण छलफलका लागि तयार हुन सहयोग गर्नु थियो।

‘एआईले चिकित्सकसँग संवाद गर्न सजिलो बनायो’

जटिल रोगको उपचारमा बिरामी र परिवारका सदस्यले चिकित्सकसँग सीमित समयमा धेरै जानकारी बुझ्नुपर्ने हुन्छ। चिकित्सकीय शब्दावली, उपचारका विकल्प र सम्भावित जटिलता बुझ्न कठिन हुन सक्छ।

उनका अनुसार एआईसँग गरिएको संवादले डायलिसिस र उपचार प्रक्रियाबारे प्रारम्भिक बुझाइ विकास गर्न मद्दत गर्‍यो।

यसले चिकित्सकलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न पहिचान गर्न, विभिन्न उपचार विकल्पबारे जानकारी लिन र परिवारभित्र निर्णय प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुगेको उनको अनुभव छ।

“एआईले सही प्रश्न सोध्न, विकल्प बुझ्न र चिकित्सकसँग छलफलका लागि तयार हुन सहयोग गर्‍यो,” भन्ने उनको अनुभव छ।

तर एआईको सीमितता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण

स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआईको प्रयोग बढ्दै गए पनि यसले चिकित्सकको परीक्षण, प्रयोगशाला रिपोर्ट, बिरामीको प्रत्यक्ष मूल्याङ्कन र विशेषज्ञको निर्णयलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन।

एआईले उपलब्ध जानकारीका आधारमा उत्तर दिन सक्छ, तर बिरामीको वास्तविक अवस्था, शारीरिक परीक्षण, औषधिको प्रभाव र आकस्मिक जोखिमलाई प्रत्यक्ष रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सक्दैन।

विशेषगरी मधुमेह, मिर्गौला रोग, मुटुको समस्या वा डायलिसिसजस्ता जटिल अवस्थामा एआईबाट प्राप्त जानकारीलाई प्रत्यक्ष उपचार निर्देशन मानेर औषधिको मात्रा परिवर्तन गर्नु वा चिकित्सकीय निर्णय लिनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

यस कारण एआईबाट प्राप्त जानकारीलाई सहायक सूचना र चिकित्सकसँग छलफल गर्ने आधारका रूपमा प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुने स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरूको सामान्य धारणा छ।

प्रविधि र मानवीय जिम्मेवारीको संयोजन

७७ वर्षीया आमाको स्वास्थ्य व्यवस्थापन गर्दै गर्दा उनले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा महसुस गरेका छन्—दीर्घरोगको उपचारमा प्रविधिले धेरै सहयोग गर्न सक्छ, तर बिरामीको हेरचाह अन्ततः मानवीय जिम्मेवारी, चिकित्सकीय ज्ञान र परिवारको निरन्तर साथमै आधारित हुन्छ।

औषधिको समय सम्झाउनेदेखि जटिल उपचार प्रक्रियाबारे जानकारी बुझ्नसम्म प्रविधिले सहयोग गर्न सक्छ। तर बिरामीको अवस्था बिग्रँदा आवश्यक निर्णय लिन, परीक्षण गर्न र उपचारको दिशा तय गर्न चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका अपरिहार्य रहन्छ।

उनको अनुभवले एआईको अर्को सम्भावना पनि देखाएको छ—स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारीलाई बिरामी र परिवारका लागि बुझ्न सजिलो बनाउने।

सही रूपमा प्रयोग गर्न सके एआईले बिरामी र चिकित्सकबीचको संवादलाई अझ प्रभावकारी बनाउन, उपचारका विकल्पबारे जानकारी दिन र जटिल स्वास्थ्य अवस्थालाई बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ। तर यसको प्रयोग सधैँ जिम्मेवार ढंगले र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहसँग जोडेर गर्नुपर्ने आवश्यकता उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

जटिल स्वास्थ्य समस्यासँग जुधिरहेका परिवारका लागि एआई सम्भवतः ‘डाक्टरको विकल्प’ होइन, तर सही जानकारी खोज्न, सही प्रश्न सोध्न र सही विशेषज्ञसम्म पुग्ने यात्रामा उपयोगी डिजिटल सहायक बन्न सक्छ।

Originally published on abcnews.com.np.