काठमाडौं । नेपालको आधुनिक राजनीतिक तथा कूटनीतिक इतिहासमा केही यस्ता घटनाहरू छन्, जसले तत्कालीन समयको राजनीतिलाई मात्र होइन, भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको दिशा पनि प्रभावित गरेका छन्। तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्ल्यु बुसबीच सन् २००२ मा ह्वाइट हाउसमा भएको भेट पनि त्यस्तै एउटा ऐतिहासिक घटना हो।

आज नेपालको राजनीति फेरि संक्रमण, पुनर्संरचना र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनको बहसमा प्रवेश गरिरहेको बेला देउवा–अमेरिका सम्बन्धको इतिहास पुनः चर्चामा आउन थालेको छ।

यस सम्बन्धलाई केवल कुनै एक नेपाली नेताको अमेरिकासँगको व्यक्तिगत निकटताका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको पृष्ठभूमिमा नेपालको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व, विश्व राजनीतिमा ९/११ पछि आएको परिवर्तन, अमेरिकाको आतंकवादविरुद्धको विश्वव्यापी रणनीति, नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणालीमाथिको दबाब र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको खोजी सबै जोडिएका छन्।

सन् २००२ मा भएको देउवा–बुस भेट त्यसैको एउटा महत्वपूर्ण मोड थियो।

देशभित्र युद्ध, विश्व राजनीतिमा आतंकवादको बहस

सन् २००२ मा नेपाल शान्त अवस्थामा थिएन।

देश माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा थियो। राज्य र माओवादीबीचको संघर्ष तीव्र बन्दै गएको थियो। सुरक्षा संरचनामाथि लगातार आक्रमण भइरहेका थिए भने ग्रामीण क्षेत्रको ठूलो हिस्सा हिंसा, असुरक्षा र राजनीतिक अन्योलमा थियो।

त्यही समयमा रुकुमको खारामा तत्कालीन शाही नेपाली सेना र माओवादी लडाकुबीच भीषण भिडन्त भएको थियो। नेपालभित्रको द्वन्द्व अन्तर्राष्ट्रिय चासोको विषय बनिरहेको थियो।

प्रधानमन्त्री थिए—शेरबहादुर देउवा।

तर नेपालको संकट केवल आन्तरिक राजनीतिक संकट थिएन। विश्व राजनीति पनि असाधारण परिवर्तनको चरणमा थियो।

सन् २००१ को सेप्टेम्बर ११ मा अमेरिकामाथि भएको आतंकवादी आक्रमणले विश्व राजनीतिलाई नै बदलिदियो। ट्वीन टावर र पेन्टागनमाथिको आक्रमणपछि अमेरिकाले आफ्नो विदेश नीतिको केन्द्रमा ‘आतंकवादविरुद्धको विश्वव्यापी युद्ध’ राख्यो।

यसपछि विश्वका विभिन्न देशमा भइरहेका सशस्त्र संघर्षलाई अमेरिकाले नयाँ सुरक्षा दृष्टिकोणबाट हेर्न थाल्यो।

नेपाल पनि त्यस अन्तर्राष्ट्रिय बहसबाट अलग रहन सकेन।

नेपालमा माओवादी विद्रोह तीव्र थियो। देउवा नेतृत्वको सरकार विद्रोह नियन्त्रणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग खोजिरहेको थियो। अमेरिकाले पनि नेपालमा बढिरहेको हिंसा र लोकतान्त्रिक प्रणालीमाथि देखिएको जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्न थालेको थियो।

यही अन्तर्राष्ट्रिय र घरेलु परिस्थितिबीच देउवालाई अमेरिकाबाट महत्वपूर्ण निमन्त्रणा आयो।

ह्वाइट हाउसबाट आएको निमन्त्रणा

सन् २००२ को मे ६ देखि ११ सम्म प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको अमेरिका भ्रमण भयो।

मे ७ मा देउवाले ह्वाइट हाउसमा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्ल्यु बुससँग भेटवार्ता गर्नुभयो।

नेपालका प्रधानमन्त्री र अमेरिकी राष्ट्रपतिबीचको त्यो भेट सामान्य कूटनीतिक औपचारिकता मात्र थिएन। त्यो बेला नेपाल गम्भीर राजनीतिक संकटमा थियो र अमेरिका ९/११ पछिको नयाँ विश्व सुरक्षा रणनीति निर्माण गरिरहेको थियो।

देउवाको भ्रमण दलसँगै रिपोर्टिङका लागि नेपाली पत्रकारहरूको टोली पनि अमेरिकामा पुगेको थियो।

त्यो भेट नेपालको कूटनीतिक इतिहासमा एउटा विशेष क्षणका रूपमा हेरिन्छ।

किनकि त्यसपछि लामो समयसम्म कुनै पनि नेपाली प्रधानमन्त्रीले अमेरिकी राष्ट्रपतिबाट त्यस्तै स्तरको औपचारिक निमन्त्रणा पाएर ह्वाइट हाउसमा प्रत्यक्ष भेट गर्ने अवसर पाएको देखिँदैन।

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली प्रधानमन्त्रीहरू संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा भाग लिन न्यूयोर्क जाँदा अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग सामूहिक कार्यक्रम वा संक्षिप्त भेटमा सहभागी हुने गरेका छन्। तर सन् २००२ मा देउवालाई प्राप्त भएको स्तरको औपचारिक निमन्त्रणाको राजनीतिक महत्व फरक थियो।

देउवाको अमेरिका सम्बन्ध सन् २००२ बाट मात्र सुरु भएको थिएन

शेरबहादुर देउवा र अमेरिकाबीचको राजनीतिक सम्पर्क सन् २००२ मा अचानक बनेको सम्बन्ध थिएन।

विसं २०५२ असोजमा पहिलोपटक प्रधानमन्त्री भएपछि पनि देउवाले अमेरिका भ्रमण गर्नुभएको थियो।

तर सन् २००२ को भ्रमणको सन्दर्भ फरक थियो।

त्यो बेला—

• नेपालमा सशस्त्र द्वन्द्व तीव्र थियो,
• लोकतान्त्रिक राजनीतिक प्रणाली संकटमा थियो,
• राज्यले माओवादी विद्रोह नियन्त्रणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग खोजिरहेको थियो,
• अमेरिका ९/११ पछिको विश्वव्यापी सुरक्षा अभियानमा थियो।

यी सबै घटनाले देउवा–अमेरिका सम्बन्धलाई नयाँ राजनीतिक महत्व दिए।

यसकारण सन् २००२ को भ्रमणलाई सामान्य द्विपक्षीय भ्रमणका रूपमा मात्र बुझ्न मिल्दैन। त्यो नेपालको आन्तरिक संकट र विश्व राजनीतिबीच बनेको कूटनीतिक सम्पर्क थियो।

नेपाल–अमेरिका भेटवार्ताको ऐतिहासिक शृङ्खला

नेपाल र अमेरिकाबीच उच्चस्तरीय राजनीतिक सम्पर्कको इतिहास लामो छ।

तत्कालीन राजा महेन्द्रदेखि नेपालका विभिन्न राजनीतिक नेतृत्वले अमेरिकी उच्च नेतृत्वसँग भेट गरेका उदाहरणहरू छन्।

सन् १९८३ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाले तत्कालीन अमेरिकी उपराष्ट्रपति जर्ज एच. डब्ल्यु. बुससँग भेटवार्ता गर्नुभएको थियो।

सन् १९९० मा नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको महत्वपूर्ण नेतृत्वकर्ता गणेशमान सिंहले तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज बुशसँग भेट गर्नुभएको थियो।

त्यसपछि सन् २००२ मा प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्ल्यु बुससँग ह्वाइट हाउसमा भेट गर्नुभयो।

नेपालका नेताहरूले अमेरिकी उच्च नेतृत्वसँग गरेका यी भेटहरू फरक–फरक राजनीतिक परिस्थितिमा भएका थिए।

तर देउवाको सन् २००२ को भेटको विशेषता के थियो भने नेपालभित्र सशस्त्र द्वन्द्व चलिरहेको थियो र विश्व राजनीति आतंकवाद तथा सुरक्षाको नयाँ बहसले प्रभावित भइरहेको थियो।

देउवा र अमेरिकाबीच लोकतन्त्रको साझा भाषा

देउवा–अमेरिका सम्बन्धको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष लोकतान्त्रिक मूल्य हो।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नेपाली कांग्रेसले आफूलाई बहुदलीय लोकतन्त्र, नागरिक स्वतन्त्रता र संसदीय प्रणालीको पक्षधर शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

अमेरिकी विदेश नीतिमा पनि लोकतन्त्र, मानवअधिकार र राजनीतिक स्वतन्त्रता लामो समयदेखि प्रमुख बहसका विषय हुन्।

यद्यपि अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा राष्ट्रहरूले केवल वैचारिक आधारमा सम्बन्ध निर्माण गर्दैनन्। राष्ट्रिय सुरक्षा, रणनीतिक स्वार्थ र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

तर सन् २००२ को देउवा–बुस भेटमा नेपालका लागि लोकतन्त्र, मानवअधिकार, आर्थिक सहयोग र सुरक्षा सहकार्यका विषयहरू पनि महत्वपूर्ण बनेका थिए।

यसले देउवालाई अमेरिकाले केवल एउटा दक्षिण एसियाली देशका प्रधानमन्त्रीका रूपमा मात्र नभई लोकतान्त्रिक प्रणालीको नेतृत्व गरिरहेका राजनीतिक पात्रका रूपमा पनि हेरेको संकेत दिन्छ।

९/११ पछि नेपाल किन अमेरिकाका लागि महत्वपूर्ण बन्यो?

सन् २००१ को सेप्टेम्बर ११ पछि अमेरिकी विदेश नीतिमा ठूलो परिवर्तन आयो।

अमेरिकाले विश्वभर फैलिएका सशस्त्र समूह, आतंकवादी गतिविधि र अस्थिर राज्यलाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाको दृष्टिकोणबाट हेर्न थाल्यो।

नेपालमा माओवादी विद्रोह तीव्र भइरहेको थियो।

देउवा नेतृत्वको सरकारले विद्रोहलाई नियन्त्रण गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकालिरहेको थियो।

यसले नेपाल र अमेरिकाबीच सुरक्षा सहकार्यको नयाँ सम्भावना खोल्यो।

नेपालको माओवादी विद्रोहलाई अमेरिकाले आफ्नो सुरक्षा दृष्टिकोणबाट पनि हेर्न थालेको थियो। त्यसै कारण तत्कालीन नेपाली सुरक्षा संयन्त्रलाई सहयोग, राजनीतिक समर्थन र द्विपक्षीय संवादले महत्व पायो।

त्यो सम्बन्ध केवल सैन्य सहयोगमा सीमित थिएन।

लोकतन्त्र, मानवअधिकार, विकास सहायता, शिक्षा र राजनीतिक स्थायित्व पनि छलफलका विषय थिए।

देउवाको कूटनीतिक रणनीति

शेरबहादुर देउवाले तत्कालीन संकटको सामना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समर्थनलाई राजनीतिक तथा कूटनीतिक साधनका रूपमा प्रयोग गर्न खोज्नुभएको देखिन्छ।

नेपालजस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि भारत र चीनसँगको सम्बन्ध सधैं प्राथमिकतामा रहन्छ।

तर त्यसबाहेक अमेरिकाजस्तो विश्वशक्तिसँग प्रत्यक्ष राजनीतिक सम्पर्क स्थापित गर्नु नेपाली कूटनीतिका लागि पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।

देउवाको अमेरिका सम्बन्धलाई यही सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ।

यसलाई केवल व्यक्तिगत सम्बन्धको रूपमा बुझ्दा ठूलो कूटनीतिक चित्र छुट्छ।

त्यो सम्बन्धका पछाडि प्रश्नहरू थिए—

नेपालको लोकतन्त्र कसरी जोगाउने?
माओवादी द्वन्द्वलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने?
अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग कसरी जुटाउने?
र नेपालको संकटलाई विश्व समुदायसामु कसरी प्रस्तुत गर्ने?

सन् २००२ को अमेरिका भ्रमण यी प्रश्नसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको थियो।

‘अमेरिकाको प्रिय नेता’ कि नेपालको कूटनीतिक सम्पर्क?

नेपालको राजनीतिमा बेला–बेला कुनै नेता कुनै विदेशी शक्तिको ‘निकट’ रहेको आरोप वा चर्चा हुने गर्छ।

देउवाको हकमा पनि अमेरिकासँगको सम्बन्धलाई लिएर विभिन्न राजनीतिक व्याख्या भएका छन्।

तर देउवा–अमेरिका सम्बन्धलाई केवल ‘अमेरिकाको प्रिय नेता’ भन्ने नारामा सीमित गर्नु इतिहासको जटिलतालाई सरल बनाउनु हुनेछ।

त्यो सम्बन्धको निर्माण नेपालको राजनीतिक परिस्थिति, माओवादी द्वन्द्व, अमेरिकी सुरक्षा नीति र लोकतान्त्रिक राजनीतिक सहकार्यको सन्दर्भमा भएको थियो।

त्यसैले प्रश्न केवल देउवा अमेरिकासँग निकट थिए कि थिएनन् भन्ने मात्र होइन।

मुख्य प्रश्न हो—

किन सन् २००२ मा अमेरिकाले नेपालको प्रधानमन्त्रीसँग यस्तो स्तरको संवाद आवश्यक ठान्यो?

उत्तर त्यही समयको राजनीतिक परिस्थितिमा भेटिन्छ।

नेपालको राज्य संकटमा थियो।

लोकतान्त्रिक प्रणालीमाथि दबाब थियो।

माओवादी विद्रोह विस्तार भइरहेको थियो।

र अमेरिका विश्वव्यापी सुरक्षा रणनीतिको नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको थियो।

सन् २००२ पछि बदलिएको नेपाल

देउवा–बुस भेटपछि नेपालको राजनीति स्थिर भने भएन।

बरु देश अझै गम्भीर राजनीतिक संकटतर्फ गयो।

राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन, सात दल र माओवादीबीचको सहकार्य, २०६२/६३ को जनआन्दोलन, शान्ति सम्झौता, संविधानसभा, गणतन्त्र र नयाँ संविधानसम्म नेपालले ठूलो राजनीतिक यात्रा तय गर्यो।

यसबीच नेपाल–अमेरिका सम्बन्ध पनि परिवर्तन हुँदै गयो।

आज नेपाल र अमेरिकाबीचको सम्बन्ध विकास सहायता, शिक्षा, स्वास्थ्य, लोकतान्त्रिक संस्थाको सहयोग, पूर्वाधार र सुरक्षा सहकार्यसम्म फैलिएको छ।

एमसीसी सम्झौताले नेपालमा अमेरिका सम्बन्धी बहसलाई नयाँ राजनीतिक उचाइमा पुर्‍यायो।

त्यसपछि इन्डो–प्यासिफिक रणनीति, एसपीपी लगायतका विषयले पनि नेपालको विदेश नीतिमा अमेरिका सम्बन्धी बहसलाई संवेदनशील बनायो।

तर यी पछिल्ला बहसहरूको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि हेर्दा सन् २००१–०२ को कालखण्ड एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा देखिन्छ।

चीन र भारतबीच अमेरिकासँगको सम्बन्ध

नेपालको विदेश नीति सधैं जटिल रहँदै आएको छ।

दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीन—विश्वका दुई ठूला शक्ति राष्ट्रबीच रहेको नेपालले सन्तुलित विदेश नीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकता सधैं रहन्छ।

तर पछिल्ला दशकमा अमेरिका पनि नेपालको कूटनीतिक समीकरणमा अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

यसको कारण केवल नेपालको आन्तरिक विकास होइन।

दक्षिण एसिया र हिमालय क्षेत्रमा बढ्दो भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा पनि हो।

यस्तो अवस्थामा कुनै नेपाली प्रधानमन्त्रीले अमेरिकासँग प्रत्यक्ष राजनीतिक पहुँच स्थापित गर्न सक्नु व्यक्तिगत कूटनीतिक उपलब्धि मात्र होइन, राज्यको अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कको पनि विषय हुन्छ।

देउवाको पाँच पटकको प्रधानमन्त्रीकाल र अमेरिकासँगको दीर्घ राजनीतिक सम्पर्कलाई यसै सन्दर्भमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।

अहिले फेरि किन चर्चा भइरहेको छ देउवा–अमेरिका सम्बन्ध?

नेपालको राजनीतिमा अहिले पनि शक्ति पुनर्संरचना भइरहेको छ।

पुराना दलभित्र नेतृत्वको प्रश्न उठिरहेको छ।

नयाँ पुस्ताले पुरानो राजनीतिक नेतृत्वमाथि प्रश्न गरिरहेको छ।

अर्कोतर्फ, नेपालमा अमेरिका, चीन र भारतको भूमिका र प्रभावबारे बहस तीव्र छ।

यस्तो अवस्थामा शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक जीवन र उनको अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कको इतिहास पुनः चासोको विषय बन्नु स्वाभाविक हो।

विशेषगरी सन् २००२ मा ह्वाइट हाउसमा भएको भेटले देउवालाई नेपालको अन्य धेरै नेताभन्दा फरक कूटनीतिक पहिचान दिएको छ।

तर यसको अर्थ नेपाल–अमेरिका सम्बन्ध केवल देउवासँग जोडिएको छ भन्ने होइन।

राज्य–राज्यबीचको सम्बन्ध व्यक्तिभन्दा ठूलो हुन्छ।

तर कुनै निश्चित समयमा कुनै नेता ती सम्बन्धको महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।

सन् २००२ मा देउवा त्यस्तै पात्र हुनुहुन्थ्यो।

एउटा भेटभन्दा ठूलो कथा

सन् २००२ को ह्वाइट हाउस भेटलाई केवल एउटा फोटो अवसरका रूपमा हेर्न मिल्दैन।

त्यो भेट पछाडि नेपालको हिंसात्मक द्वन्द्व थियो।

विश्व राजनीति परिवर्तन गरिदिएको ९/११ थियो।

अमेरिकाको नयाँ सुरक्षा रणनीति थियो।

नेपालको लोकतान्त्रिक व्यवस्थामाथिको संकट थियो।

र अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन खोजिरहेको देउवा नेतृत्वको सरकार थियो।

यी सबै परिस्थितिको संगममा देउवा र जर्ज डब्ल्यु बुसबीच भेट भयो।

त्यसैले देउवा–अमेरिका सम्बन्धको इतिहास नेपालको आधुनिक कूटनीतिक इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो।

यसलाई अतिरञ्जित गरेर ‘विशेष व्यक्तिगत मित्रता’ को कथा बनाउनु जति गलत हुन्छ, त्यसलाई सामान्य भेटघाट भनेर बेवास्ता गर्नु पनि त्यत्तिकै अधुरो हुन्छ।

शेरबहादुर देउवाको अमेरिका सम्बन्धलाई मूल्याङ्कन गर्दा एउटा व्यक्तिको राजनीतिक लोकप्रियता वा वर्तमान राजनीतिक विवादभन्दा माथि उठ्नुपर्छ।

सन् २००२ को समय सम्झिनुपर्छ। नेपाल युद्धमा थियो। लोकतन्त्र दबाबमा थियो।

विश्व ९/११ पछिको आतंकवादविरुद्धको नयाँ राजनीतिक युगमा प्रवेश गरिरहेको थियो।

त्यही समयमा नेपालको प्रधानमन्त्रीलाई अमेरिकी राष्ट्रपतिले ह्वाइट हाउसमा भेट्न निमन्त्रणा दिनु नेपालको कूटनीतिक इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण घटना थियो।

आज नेपाल–अमेरिका सम्बन्ध एमसीसी, विकास सहायता, लोकतन्त्र, सुरक्षा, शिक्षा, पूर्वाधार र रणनीतिक चासोसम्म विस्तार भइसकेको छ।

तर त्यस सम्बन्धको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा सन् २००२ को देउवा–बुस भेट एउटा स्पष्ट मोडका रूपमा उभिन्छ।

देउवा र अमेरिकाबीचको सम्बन्धलाई केवल व्यक्तिगत राजनीतिक निकटताको कथामा सीमित गर्न सकिँदैन।

त्यो सम्बन्ध नेपालको बहुदलीय लोकतन्त्र, माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व, मानवअधिकार, सुरक्षा सहकार्य र बदलिँदो विश्व राजनीतिको संगममा बनेको थियो।

र सम्भवतः यही कारणले दुई दशकभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि एउटा प्रश्न जीवित छ—

ह्वाइट हाउससम्म पुगेको त्यो नेपाली प्रधानमन्त्रीको यात्रा वास्तवमा एउटा व्यक्तिगत कूटनीतिक उपलब्धि थियो, कि नेपालको इतिहासकै एउटा महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक अध्याय?

यसको उत्तर खोज्दा स्पष्ट हुन्छ—त्यो दुवै थियो। एउटा नेता त्यहाँ पुगेका थिए, तर उनीसँगै नेपालको लोकतान्त्रिक संकट, युद्धग्रस्त राज्यको पीडा र अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन खोजिरहेको एउटा देशको कथा पनि ह्वाइट हाउस पुगेको थियो।

Originally published on abcnews.com.np.