काठमाडौं । चीनले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा बरफको खोजीका लागि महत्वाकांक्षी रोबोटिक अभियान ‘चाङ्गी–७’ प्रक्षेपणको तयारी पूरा गरेको छ। यो मिसन २०२६ अगस्ट २४ देखि ३१ सम्म प्रक्षेपण गर्ने तयारी गरिएको हो। मौसम तथा प्राविधिक अवस्था अनुकूल भए तोकिएको अवधिमा मिसन प्रक्षेपण गरिनेछ।

‘चाङ्गी–७’ ले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा रहेको करिब २१ किलोमिटर चौडा सेकलटन क्रेटर आसपास अवतरण गरी अध्ययन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। चीनले यो अभियानलाई आफ्नो अहिलेसम्मकै जटिल चन्द्र अभियानमध्ये एकका रूपमा लिएको छ।

मिसनमा अर्बिटर, ल्यान्डर, रोभर र हपर गरी चार मुख्य यान रहनेछन्। अर्बिटरले चन्द्रमाको कक्षबाट सतहको नक्सांकन गर्नुका साथै पृथ्वीसँग सञ्चार सम्पर्क कायम राख्नेछ। ल्यान्डरले वैज्ञानिक उपकरणसहित चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अवतरण गर्नेछ भने रोभरले अवतरणस्थल आसपासको माटो तथा चट्टानको अध्ययन गर्नेछ।

मिसनको प्रमुख आकर्षण भने छवटा खुट्टा भएको ‘हपर’ हो। यसले परम्परागत रोभर पुग्न कठिन हुने गहिरा तथा स्थायी छायामा रहेका खाडलसम्म उफ्रिँदै वा छोटो दूरीमा उडेर पुग्ने र त्यहाँ बरफको उपस्थिति अध्ययन गर्नेछ।

चन्द्रमाको बरफ किन महत्वपूर्ण?

सन् २००९ मा नासाले गरेको अध्ययन तथा सन् २०२३ मा भारतको चन्द्रयान–३ अभियानबाट प्राप्त तथ्यांकले चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्रमा बरफ हुनसक्ने प्रमाण दिएका छन्।

चन्द्रमामा उपलब्ध पानीबाट हाइड्रोजन र अक्सिजन छुट्याउन सकिन्छ। हाइड्रोजनलाई रकेट इन्धनका रूपमा तथा अक्सिजनलाई सास फेर्न प्रयोग गर्न सकिने भएकाले भविष्यमा चन्द्रमाबाट मंगल ग्रह वा गहिरो अन्तरिक्षतर्फ हुने अभियानका लागि त्यहाँको बरफ महत्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छ।

त्यस्तै, ध्रुवीय क्षेत्रमा लामो समयदेखि संरक्षित बरफको अध्ययनबाट चन्द्रमाको विकासक्रम, ज्वालामुखी गतिविधि तथा बाह्य अन्तरिक्षबाट पानीका स्रोत चन्द्रमासम्म आइपुगेको प्रक्रियाबारे थप जानकारी प्राप्त हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ।

कठिन भूगोल र कानुनी बहस

चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अत्यन्त कठिन भूगोल, अत्यधिक चिसो र स्थायी छायामा रहेका गहिरा खाडल भएकाले त्यहाँ मिसन सञ्चालन चुनौतीपूर्ण मानिन्छ। यसअघि रुसको लुना–२५ सहित केही चन्द्र अभियान असफल भएका थिए।

अन्तरिक्षसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार सन् १९६७ को संयुक्त राष्ट्रसंघीय ‘आउटर स्पेस ट्रिटी’ले कुनै पनि देशलाई चन्द्रमा वा अन्य खगोलीय पिण्डमाथि राष्ट्रिय सम्प्रभुता दाबी गर्न रोक लगाएको छ। तर चन्द्रमाबाट प्राप्त स्रोतको स्वामित्व, उत्खनन र व्यावसायिक प्रयोगसम्बन्धी नियम तथा त्यसको व्याख्याबारे भने अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा बहस जारी छ।

Originally published on abcnews.com.np.