काठमाडौं । नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रमा बुधबार आएको विनाशकारी बाढी भूकम्पका कारण नभई उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको विशाल हिमनदीको एक हिस्सा खसेपछि उत्पन्न भएको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ। बरफ, चट्टान, माटो र पानीको शक्तिशाली मिश्रित बहावले तल्लो क्षेत्रमा पुगेर गाउँ, पुल तथा अन्य भौतिक संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याएको विज्ञहरूले बताएका छन्।

न्यूजिल्यान्डको जीएनएस साइन्सका प्रमुख वैज्ञानिक साइमन कोक्सका अनुसार करिब पाँच हजार २०० मिटर उचाइबाट हिमनदीको ठूलो भाग उपत्यकातर्फ खसेको देखिन्छ। खस्ने क्रममा बरफसँगै चट्टान, माटो र गेग्रान मिसिएर विशाल भग्नावशेष बनेको र त्यसले रुख तथा अन्य वस्तुसमेत बगाउँदै तीव्र गतिमा तलतर्फ यात्रा गरेको उनको भनाइ छ।

शक्तिशाली बहावले सीमाक्षेत्रका संरचनामा असर पुर्‍याउँदै नेपालको तल्लो भेगसम्म विनाशकारी बाढीको रूप लिएको प्रारम्भिक विश्लेषणमा उल्लेख गरिएको छ।

भूकम्प नभई हिमनदी पतन

घटना यति शक्तिशाली थियो कि त्यसबाट उत्पन्न कम्पन भूकम्प मापन गर्ने उपकरणमा समेत दर्ता भएको थियो। स्थानीय समयअनुसार बुधबार बिहान ८ः३७ बजे भएको घटनालाई सुरुमा ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पीय घटनाका रूपमा रेकर्ड गरिएको थियो।

तर थप विश्लेषणपछि अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणले उक्त कम्पन भूकम्प नभएको र हिमनदी पतन तथा त्यसबाट उत्पन्न विशाल भग्नावशेषको बहावका कारण भएको निष्कर्ष निकालेको छ।

वैज्ञानिक कोक्सका अनुसार खसेको हिमनदीको मात्रा करिब पाँच लाखदेखि १० लाख घनमिटरसम्म हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। दुर्गम तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमा घटना भएकाले उपग्रह तस्बिर र जमिनमा रहेका मापन केन्द्रबाट प्राप्त तथ्यांकका आधारमा घटनाको विस्तृत विश्लेषण भइरहेको छ।

पानीको सतह १२.३ मिटरसम्म पुगेको अभिलेख

भिक्टोरिया युनिभर्सिटी अफ वेलिङ्टनकी हिमनदीविद् लरेन भार्गोका अनुसार घटनाअघिका र पछिका उपग्रह तस्बिरको तुलना गरेर पहाडबाट कति बरफ, चट्टान वा अन्य पदार्थ खसेको हो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

नेपाली अधिकारीहरूका अनुसार शक्तिशाली कम्पनपछि नजिकैको पानी मापन केन्द्रले सूचना प्रसारण गर्न छाडेको थियो। तल्लो क्षेत्रका अन्य मापन केन्द्र पनि क्रमशः अफलाइन भएका थिए।

यद्यपि, कालिखोलास्थित एक केन्द्रमा दिउँसो २ः१४ बजे पानीको सतह १२.३ मिटरसम्म पुगेको अभिलेख गरिएको बताइएको छ।

जीएलओएफको सम्भावनाबारे पनि अध्ययन

घटनापछि हिमनदी ताल फुटेर आउने बाढी अर्थात् ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (जीएलओएफ) को सम्भावनाबारे पनि विज्ञहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्।

जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी पग्लने क्रम बढ्दै जाँदा उच्च हिमाली क्षेत्रमा बन्ने हिमनदीय ताल र त्यहाँबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिम पनि बढिरहेको छ।

सनसाइन कोस्ट विश्वविद्यालयका हिमनदीविद् एड्रियन म्याकलमका अनुसार हिमनदीभित्र वा त्यसको मुनि जम्मा भएको ठूलो परिमाणको पानी एकैपटक बाहिर निस्कँदा शक्तिशाली बहाव सिर्जना भएको हुन सक्छ।

केही विज्ञले घटनास्थलनजिकै स्पष्ट रूपमा ठूलो हिमनदी ताल नदेखिएको उल्लेख गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा हिमनदीमुनि जम्मा भएको पानी बरफको विशाल हिस्सा खस्दा बाहिर निस्किएको, अथवा खसिरहेको हिमनदीले केही समय नदी थुनेर अस्थायी बाँध बनाएको र पछि त्यो बाँध भत्किँदा पानी एकैपटक बगेको हुन सक्ने सम्भावनासमेत औँल्याइएको छ।

बाढीको सूचना र सतर्कता

गर्मी याममा हिमनदी पग्लने क्रम र मनसुनका कारण नदीमा पानीको मात्रा पहिल्यै उच्च रहेको अवस्थामा हिमनदीबाट खसेको विशाल भग्नावशेष मिसिँदा बाढीको शक्ति थप बढेको वैज्ञानिक कोक्सको भनाइ छ।

नेपाली अधिकारीहरूले बुधबार बिहान करिब ९ बजे बाढीको जानकारी पाएपछि भोटेकोसी नदी आसपासका बासिन्दालाई उच्च सतर्कता अपनाउन र सुरक्षित स्थानमा जान सूचना दिएका थिए।

तर सूचना कति मानिससम्म समयमै पुग्यो र प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न पर्याप्त समय मिल्यो वा मिलेन भन्ने विषयमा थप विवरण आउन बाँकी छ।

टेक्सास सान एन्टोनियो विश्वविद्यालयका जलविज्ञानी हातिम सरिफका अनुसार माटो, चट्टान र पानीको अत्यन्त तीव्र मिश्रित बहाव अत्यधिक घातक हुन सक्छ। यस्तो बहावबाट पैदल वा सवारीसाधनमार्फत भाग्नु सधैँ प्रभावकारी नहुन सक्ने भएकाले सम्भव भएसम्म तत्काल अग्लो र सुरक्षित स्थानमा पुग्नु जीवन जोगाउने महत्वपूर्ण उपाय हुन सक्छ।

जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएको दीर्घकालीन जोखिम

एउटा हिमनदी पतनलाई प्रत्यक्ष रूपमा जलवायु परिवर्तनकै परिणाम भन्न वैज्ञानिक रूपमा कठिन भए पनि बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रमले हिमनदी तथा उच्च हिमाली भूगोलमा दीर्घकालीन दबाब सिर्जना गरिरहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

विश्वभर हिमनदीहरू पग्लने र सुक्ने क्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीय ताल, पहिरो, हिमनदी पतन तथा आकस्मिक बाढीजस्ता जोखिम बढ्न सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिँदै आएका छन्। यसले तल्लो तटीय तथा नदी किनारका समुदायका लागि विपद्को जोखिमसँगै भविष्यको जलस्रोत व्यवस्थापनमा समेत चुनौती थप्न सक्छ।

हिमनदीविद् भार्गोका अनुसार यस्ता जोखिमलाई दीर्घकालीन रूपमा कम गर्न हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनु र विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई सीमित गर्नु आवश्यक छ।

नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रमा भएको पछिल्लो घटनाले हिमाली क्षेत्रमा हुने प्राकृतिक परिवर्तनको प्रभाव सीमित भूगोलमा मात्र नपर्ने र केही क्षणमै तल्लो क्षेत्रका बस्ती तथा पूर्वाधारसम्म विनाशकारी रूपमा फैलिन सक्ने वास्तविकता पुनः उजागर गरेको छ।

Originally published on abcnews.com.np.