काठमाडौं । भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको अकल्पनीय बाढीको स्रोतबारे नेपाल र चीनका अनुसन्धानकर्ताले प्रारम्भिक निष्कर्ष सार्वजनिक गरेका छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार बाढी कुनै सामान्य वर्षाजन्य बाढी नभई उच्च हिमाली क्षेत्रमा करिब ५ हजार मिटरभन्दा माथिबाट ठूलो परिमाणमा बरफ, चट्टान र हिउँको ढिक्का खस्ने तथा त्यसले तालको पानी विस्थापित गराउने क्रमबाट सुरु भएको हुनसक्छ।

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार रसुवागढीभन्दा करिब २० किलोमिटर उत्तरतर्फ, लाङटाङ लिरुङको उत्तरी क्षेत्रमा भएको हिम–चट्टान खसाइले घटनाको सुरुआत गरेको देखिन्छ। त्यसपछि बरफ, चट्टान र लेदोको विशाल प्रवाहले उच्च क्षेत्रमा रहेको तालमा प्रभाव पारेको र पानी तथा गेग्रान एकैपटक तलतर्फ बगेपछि ल्हेन्दे खोलामा अत्यन्त तीव्र बाढी सिर्जना भएको प्रारम्भिक व्याख्या छ।

बाढीविज्ञ दिनकर कायस्थका अनुसार करिब ५ हजार मिटर उचाइबाट खसेको बरफको ठूलो ढिक्का करिब दुई किलोमिटर तल रहेको अर्को क्षेत्रमा पुगेको देखिन्छ।

उहाँका अनुसार करिब तीन हजार मिटर उचाइमा रहेको तालमा ठूलो वेगसहित खसेको बरफ तथा हिउँको ढिक्काले पानीलाई विस्थापित गरेपछि त्यससँगै बरफ, चट्टान र लेदो तल रहेको अर्को तालतर्फ बगेको र त्यसपछि ताल फुटेर ल्हेन्दे खोलामा ठूलो बाढी आएको हुनसक्छ।

ल्हेन्दे खोलाबाट सुरु भएको उक्त प्रवाह भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा मिसिँदा रसुवा, नुवाकोट, धादिङ हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो विनाश भएको हो।

विपद्को तीव्रता बुझाउने सबैभन्दा महत्वपूर्ण तथ्य यसको अत्यन्त छोटो प्रतिक्रिया समय हो।

चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालयका विज्ञ कुओ चाओछङका अनुसार हिमपहिरो वा हिम–चट्टान खसाइ सुरु भएको करिब सात मिनेटमै लेदोसहितको बाढी रसुवागढी नाका क्षेत्रमा पुगेको थियो।

यसको अर्थ के हो भने यस्तो घटनामा परम्परागत मौसम पूर्वानुमानमा आधारित चेतावनी प्रणालीले मात्र नागरिकलाई पर्याप्त समय दिन नसक्ने जोखिम देखिन्छ।

यदि उच्च हिमाली क्षेत्रमा घटना सुरु भएको केही मिनेटमै बाढी तल्लो क्षेत्रमा आइपुग्छ भने तलका बस्तीलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने, सडक बन्द गर्ने वा नदी किनारका संरचना खाली गराउने समय अत्यन्त सीमित हुन्छ।

यही कारण भोटेकोशी घटनाले ‘बाढी आउँछ कि आउँदैन?’ भन्दा ‘बाढी सुरु भएपछि कति समयभित्र तल पुग्छ?’ भन्ने प्रश्नलाई पनि विपद् व्यवस्थापनको केन्द्रमा ल्याएको छ।

 हिम–चट्टान खसाइदेखि लेदोयुक्त बाढीसम्म

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गत पर्वतीय जोखिम तथा वातावरण संस्थानका निर्देशक काङ सिचाङका अनुसार समुद्री सतहबाट करिब ५२ सयदेखि ५४ सय मिटर उचाइमा रहेको हिमनदीको एक भाग चर्किएर तीव्र गतिमा तल खसेको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ।

त्यससँगै ठूलो परिमाणमा चट्टान र लेदो पनि तलतर्फ आएको हुनसक्ने उहाँको भनाइ छ।

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानका प्राज्ञ याओ तानदोङले पनि ठूलो परिमाणको बरफ र हिलोसहितको गेग्रान पहाडी मार्ग हुँदै तलतर्फ तीव्र गतिमा बगेको र तल पुग्दै जाँदा थप लेदो मिसिएर प्रवाह अझ शक्तिशाली बनेको बताएका छन्।

यसको अर्थ बाढीको विनाशकारी शक्ति केवल माथिबाट आएको पानीमा सीमित थिएन। बरफ, चट्टान, माटो, गेग्रान र पानीको मिश्रित प्रवाह क्रमशः ठूलो हुँदै गएको देखिन्छ।

त्यसैले यसलाई सामान्य नदीबाढीको रूपमा मात्र बुझ्दा घटनाको वास्तविक प्रकृति छुट्न सक्छ।

चीनको पर्वतीय जोखिम तथा इन्जिनियरिङ सुरक्षा विज्ञ ओयाङ छाओचुनले घटनाको गम्भीरताका तीन प्रमुख कारण औँल्याएका छन्।

१. अत्यधिक उचाइबाट ठूलो परिमाणमा सामग्री खस्नु

हजारौँ मिटरको उचाइबाट ठूलो बरफ–चट्टान खस्दा त्यसले अत्यधिक गतिज ऊर्जा प्राप्त गर्छ। तलतर्फ आउँदा त्यसले बाटोमा रहेका हिउँ, माटो, चट्टान र पानीलाई समेत आफ्नो प्रवाहमा समेट्न सक्छ।

२. पानी, बरफ, चट्टान र लेदो मिसिनु

सामान्य पानीको बाढीभन्दा लेदो, चट्टान र बरफ मिसिएको प्रवाहको घनत्व र ध्वंसात्मक क्षमता निकै बढी हुन्छ। यस्तो प्रवाहले पुल, सडक, भवन र नदी किनारका संरचनालाई पानीले मात्र गर्नेभन्दा फरक ढंगले क्षति पुर्याउन सक्छ।

३. नदी किनारमै बस्ती र पूर्वाधारको केन्द्रित हुनु

भोटेकोशी र त्रिशूली करिडोरमा सडक, बजार, जलविद्युत् आयोजना, पुल, भन्सार तथा अन्य पूर्वाधार नदी आसपास केन्द्रित छन्।

त्यसैले नदीको प्रवाहमा अचानक ठूलो वृद्धि हुँदा जोखिममा पर्ने संरचनाको संख्या पनि धेरै रह्यो।

भोटेकोशी बाढीको कारणबारे सार्वजनिक छलफलमा हिमताल फुटेको, हिमनदी फुटेको, हिमपहिरो गएको जस्ता विभिन्न शब्द प्रयोग भइरहेका छन्।

तर उपलब्ध प्रारम्भिक अनुसन्धानलाई हेर्दा घटनालाई एउटै शब्दमा सीमित गर्नु भन्दा यसको क्रमिक प्रक्रिया बुझ्नु महत्वपूर्ण देखिन्छ।

प्रारम्भिक व्याख्या यस्तो छ—

उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिम–चट्टान/बरफ खसाइ → तालमा ठूलो प्रभाव → पानी विस्थापन तथा गेग्रानको प्रवाह → तल्लो ताल/खोलामा अचानक ठूलो पानी र लेदो → ल्हेन्दे खोलामा तीव्र बाढी → भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीमा विनाशकारी प्रवाह।

यसैले यस घटनालाई केवल ‘ताल फुट्यो’ भनेर व्याख्या गर्दा वास्तविक भौगर्भिक प्रक्रियाको एउटा हिस्सा मात्र समेटिन सक्छ।

त्यसैगरी, अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्षका लागि थप स्थलगत अध्ययन, उच्च रिजोलुसन स्याटलाइट डाटा, स्थलाकृति विश्लेषण, हिमनदी तथा तालको पूर्व–पश्चात् अवस्थाको तुलना र जलप्रवाहसम्बन्धी मोडलिङ आवश्यक हुन्छ।

बाढीको उचाइ नौ मिटर : भोटेकोशीको शक्ति कति थियो?

बाढीविज्ञ दिनकर कायस्थका अनुसार भोटेकोशी नदीमा बाढीको सतह करिब नौ मिटर माथिसम्म पुगेको थियो।

यसले नदीको सामान्य बहाव र विपद्का बेला सिर्जित चरम प्रवाहबीचको ठूलो अन्तर देखाउँछ।

बाढीले टिमुरे, स्याप्रुबेँसी, मैलुङ, बेत्रावती, देवीघाट, तुप्चेलगायत नदी किनारका बजार तथा बस्तीमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल, भन्सार तथा अन्य पूर्वाधारसमेत प्रभावित भएका छन्।

घटनाको मानवीय क्षति पनि अत्यन्त ठूलो छ। समाचार तयार पार्दासम्म झण्डै सात सय शव फेला परेको र दुई हजारभन्दा बढी व्यक्ति सम्पर्कविहीन रहेको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको विवरण उद्धृत गरिएको छ।

भोटेकोशी बाढीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठमध्ये एउटा यसको सीमापार प्रकृति हो।

घटनाको प्रारम्भिक स्रोत नेपाल–चीन सीमाको उत्तरतर्फ रहेको उच्च हिमाली भूभागसँग जोडिएको देखिन्छ। तर त्यसबाट उत्पन्न प्रवाहले नेपालको तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्यायो।

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—

विपद्को स्रोत एउटा देशमा र यसको मानवीय प्रभाव अर्को देशमा परेमा सूचना, पूर्वचेतावनी र उद्धारको जिम्मेवारी कसरी बाँड्ने?

हिमाली क्षेत्रमा यस्ता घटना कुनै प्रशासनिक सीमाभित्र मात्र सीमित रहँदैनन्। एउटा हिमताल, हिमनदी, पहिरो वा हिम–चट्टान खसाइले केही मिनेट वा केही घण्टामै सीमापार प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले नेपाल र चीनबीच वास्तविक समयको जल तथा हिमाली जोखिम सूचना आदानप्रदान प्रणाली निर्माण गर्नु अब केवल कूटनीतिक विषय नभई प्रत्यक्ष मानवीय सुरक्षाको विषय बनेको छ।

घटनापछि सार्वजनिक गरिएका स्याटलाइट तस्बिरले प्रभावित उच्च हिमाली क्षेत्रमा थप साना ताल वा पानी जमेको क्षेत्र देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

हिमताल वा अस्थायी ताल ठूलो नभए पनि त्यसमा जम्मा भएको पानी र त्यसलाई थुनेर राख्ने प्राकृतिक संरचनाको स्थायित्व महत्वपूर्ण हुन्छ।

यदि प्राकृतिक बाँध कमजोर छ भने सानो तालसमेत अचानक फुट्न सक्छ। तर यसलाई तत्काल अर्को ठूलो विपद् हुने निश्चित संकेतका रूपमा व्याख्या गर्नु पनि वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।

मुख्य आवश्यकता जोखिमको निरन्तर निगरानी हो।

पर्यटनदेखि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसम्म असर

भोटेकोशी बाढीको प्रभाव मानवीय क्षतिमा मात्र सीमित छैन।

रसुवागढी नाका, लाङटाङ, गोसाइँकुण्ड र कैलाश–मानसरोवर यात्रासँग जोडिएको मार्ग प्रभावित भएपछि पर्यटन तथा सीमापार व्यापारमा समेत असर परेको छ।

त्यसैगरी जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल, सञ्चार र विद्युत् संरचनामा भएको क्षतिले पुनर्निर्माणको ठूलो आर्थिक भार सिर्जना गर्नेछ।

यसले नेपालको विकास मोडलमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ—नदी किनारमा पूर्वाधार निर्माण गर्दा भविष्यको चरम बाढीको जोखिमलाई पर्याप्त रूपमा समेटिएको थियो कि थिएन?

भोटेकोशी घटनाको सबैभन्दा गम्भीर विश्लेषण यहीँबाट सुरु हुन्छ।

यदि घटना सुरु भएको करिब सात मिनेटमै बाढी रसुवागढी पुगेको हो भने परम्परागत चेतावनी प्रणालीले मात्र पर्याप्त समय दिन नसक्ने देखिन्छ। तर त्यसको अर्थ पूर्वसूचना प्रणालीको आवश्यकता छैन भन्ने होइन।

बरु अब नेपालले बहुस्तरीय पूर्वचेतावनी प्रणाली विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

यसमा—

• उच्च हिमाली क्षेत्रमा स्याटलाइटबाट निरन्तर निगरानी,
• हिमताल र अस्थायी तालको स्वचालित निगरानी,
• हिमपहिरो तथा हिम–चट्टान खसाइको सेन्सर,
• नदीको वास्तविक समय पानीको सतह मापन,
• स्वचालित साइरन प्रणाली,
• मोबाइलमा तत्काल आपत्कालीन सूचना,
• जलविद्युत् आयोजनाका लागि आपत्कालीन प्रोटोकल,
• र चीन–नेपालबीच तत्काल सूचना आदानप्रदान जस्ता संयन्त्र आवश्यक हुन सक्छन्।

भोटेकोशी बाढीले हिमाली विपद् व्यवस्थापनबारे एउटा कठोर वास्तविकता उजागर गरेको छ।

विपद् कहाँबाट सुरु हुन्छ भन्ने कुरा सधैँ हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। तर त्यसको सूचना कति छिटो प्राप्त गर्ने, जोखिममा रहेका मानिसलाई कति छिटो चेतावनी दिने र उद्धार संयन्त्र कति प्रभावकारी बनाउने भन्ने कुरा हाम्रो तयारीमा निर्भर हुन्छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिम–चट्टान खसाइ, हिमताल, हिमनदी र पहिरोबीचको अन्तरसम्बन्ध झन् जटिल हुँदै गएको अवस्थामा नेपालले विपद् व्यवस्थापनलाई केवल बाढी आएपछि उद्धार गर्ने प्रणालीमा सीमित राख्न सक्दैन।

अबको आवश्यकता ‘विपद् आएपछि उद्धार’ होइन, ‘विपद् आउनुअघि जोखिम पहिचान र चेतावनी’ हो।

र भोटेकोशी घटनाको अर्को ठूलो पाठ पनि यही हो—

हिमालको जोखिमको कुनै सीमा हुँदैन। त्यसैले पूर्वसूचनाको पनि सीमा हुनु हुँदैन।

Originally published on abcnews.com.np.