काठमाडौं । हिमालमा जलवायु परिवर्तनको असर अब हिउँ पग्लिने र हिमनदी सुक्दै जाने दृश्यमा मात्र सीमित छैन। बढ्दो तापक्रमले हिमनदी, चट्टान, परमाफ्रोस्ट र पानीबीचको प्राकृतिक सन्तुलन नै बदल्न थालेपछि हिमपहिरो, लेदो बहाव र आकस्मिक बाढीको जोखिमसमेत बढ्दै गएको छ।

भदौ १० गते नेपाल–तिब्बत क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले यही बदलिँदो हिमाली जोखिमको भयावह रूप देखाएको छ। हिमनदी तथा चट्टान भत्किएर नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेको ठूलो परिमाणको बरफ, ढुंगा र पानीले केही समयमै तल्लो तटीय क्षेत्रमा ‘माउन्टेन सुनामी’जस्तो विनाश निम्त्याएको थियो। घटनापछि अझै ठूलो संख्यामा मानिस बेपत्ता छन्।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्तो विपद्लाई अब परम्परागत बाढी वा पहिरोका रूपमा मात्र बुझेर पुग्दैन। जलवायु परिवर्तनले हिमाली प्रणालीका धेरै जोखिमलाई एकअर्कासँग जोड्दै गएको छ।

जीवाश्म इन्धनको प्रयोगबाट उत्सर्जित हरितगृह ग्यासका कारण विश्वव्यापी तापक्रम बढिरहेको छ। यसको प्रत्यक्ष असर हिमाली क्षेत्रमा देखिन्छ। हिमनदी खुम्चिँदै छन्, हिउँको मात्रा घटिरहेको छ र केही क्षेत्रमा परमाफ्रोस्ट अर्थात् लामो समयसम्म जमेर रहने जमिन पग्लिन थालेको छ। यसले चट्टानी ढलानको स्थिरता कमजोर पार्न सक्छ।

अस्ट्रेलियाको मोनास युनिभर्सिटीका हिमनदी भू–आकृति विज्ञान अनुसन्धानकर्ता लेभान टिएलिड्जेका अनुसार हिमालयलाई स्थिर रूपमा जमेको भूभाग ठान्नु गलत हुन्छ। यहाँ हिमनदी, हिउँ, परमाफ्रोस्ट, चट्टान, नदी र मनसुनी प्रक्रियाहरू निरन्तर एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गरिरहेका हुन्छन्। तापक्रम बढ्दै जाँदा यी सबै प्रणाली एकैपटक परिवर्तन भइरहेका छन्। यसको अर्थ एउटा ठाउँमा सुरु भएको जोखिम अर्को प्रक्रियासँग जोडिएर धेरै ठूलो विपद्मा परिणत हुन सक्छ।

हिमपहिरोबाट ‘माउन्टेन सुनामी’सम्म

उच्च हिमाली क्षेत्रमा ठूलो हिमनदीको हिस्सा भत्किँदा त्यसले बरफ र चट्टानको विशाल हिमपहिरो सिर्जना गर्न सक्छ। त्यो नदी वा खोँचमा पुगेपछि नदीको बहाव अवरुद्ध हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ यस्तो अवरोध केही समयमै फुट्दा त्यसले अत्यधिक वेगमा पानी, लेदो, ढुंगा र बरफ तलतर्फ बगाउँछ।

यही प्रक्रियाले सामान्य पहिरो वा हिमपहिरोलाई केही मिनेटमै विनाशकारी बाढीमा बदल्न सक्छ।

नेपाल र तिब्बतमा हालै देखिएको घटनामा पनि यस्तै जटिल प्रक्रिया देखिएको वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक विश्लेषण छ।

यद्यपि यो परम्परागत हिमनदी ताल फुटेर आउने बाढी (GLOF) भन्दा फरक थियो। संयुक्त राष्ट्रसंघीय विश्वविद्यालयको इन्स्टिच्युट फर इन्भाइरोन्मेन्ट एन्ड ह्युमन सेक्युरिटीका वरिष्ठ वैज्ञानिक दिपेश चापागाईंका अनुसार उक्त घटनामा बीचमा ताल बन्ने प्रक्रिया नै नआइकन हिमनदी भत्किएर आकस्मिक बाढी सिर्जना भएको देखिन्छ।

घटनाको अर्को डरलाग्दो पक्ष यसको भौगर्भिक प्रभाव हो।अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार हिमनदी भत्किँदा करिब ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको भूकम्पीय गतिविधिसमेत उत्पन्न भएको थियो।

हिमपहिरोसँगै ठूलो परिमाणमा पानी मिसिएको लेदो नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेपछि त्यसको बहाव करिब १०० किलोमिटरसम्म पुगेको अनुमान गरिएको छ।

यसले हिमाली विपद् अब केवल स्थानीय पहिरो वा हिमपहिरोको विषय नभएको देखाउँछ। माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा भएको एउटा घटना सयौँ किलोमिटर तलसम्मका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र मानव बस्तीका लागि खतरा बन्न सक्छ।

कोल्का हिमनदीले दिएको चेतावनी

यस्तो घटना इतिहासमा पहिलो भने होइन। करिब २५ वर्षअघि रुसको उत्तर ओसेटियास्थित काकेसस पर्वतमा कोल्का हिमनदी विपद् भएको थियो। एउटा हिमनदी अर्को हिमनदीमाथि खस्दा बरफ, चट्टान र अन्य भू–अवशेषको विशाल हिमपहिरो बनेको थियो। त्यो बहाव २४ किलोमिटरभन्दा बढी तलसम्म पुगेको थियो भने १२५ जनाको मृत्यु भएको थियो।

टिएलिड्जेका अनुसार कोल्का घटना नै हिमनदीसम्बन्धी जोखिमको बढ्दो गम्भीरताको प्रारम्भिक चेतावनीमध्ये एक थियो। आज हिमालयमा देखिएको घटनाले त्यही चेतावनीलाई अझ गम्भीर बनाएको छ।

३० वर्षमा एकतिहाइ हिमनदी घटे

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार नेपालका हिमनदीहरू पछिल्ला तीन दशकमा करिब एकतिहाइले घटेका छन्। हिमनदी घट्नु भनेको केवल भविष्यमा पानीको स्रोत कम हुनु मात्र होइन। हिमनदी र त्यसवरपरको भौगोलिक संरचनाको स्थिरतामा समेत यसको असर पर्न सक्छ।

अनुसन्धानहरूले हिन्दु कुश हिमालय क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि नियन्त्रण गर्न नसकेमा शताब्दीको अन्त्यसम्म सन् २०२० को तुलनामा हिमनदीको ठूलो हिस्सा गुम्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

यसले दक्षिण एसियाका करोडौँ मानिसको पानी सुरक्षा, कृषि, ऊर्जा र पारिस्थितिक प्रणालीमा दीर्घकालीन असर पार्नेछ। हिमाली जोखिमको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हिमनदी ताल हो। हिमनदी पग्लिँदै जाँदा बनेका तालहरू कमजोर प्राकृतिक बाँधका कारण जोखिमपूर्ण हुन सक्छन्। ती ताल अचानक फुट्दा तलतिर विनाशकारी बाढी आउँछ।

वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार यस्ता घटनाको संख्या सन् १९५० को दशकयता प्रत्येक दशकमा करिब पाँच गुणाले बढेको देखिन्छ। यसको अर्थ जलवायु परिवर्तनले जोखिम केवल बढाइरहेको छैन, जोखिमको प्रकृति पनि बदलिरहेको छ।

स्विट्जरल्यान्डले देखाएको अर्को बाटो

सन् २०२५ मा स्विट्जरल्यान्डको ब्लाटेनमा भएको हिमपहिरोले पूरै गाउँमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। तर त्यहाँको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष फरक थियो—पूर्वसूचना। हिमनदी र वरपरको भूभागको लामो समयदेखि भइरहेको निगरानीका कारण जोखिम बढ्दै गएको पहिचान गर्न सकियो। ठूलो विपद् आउनुअघि नै अधिकांश बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा सारियो।

परिणामतः ठूलो भौतिक क्षति भए पनि मानवीय क्षति तुलनात्मक रूपमा सीमित रह्यो। यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—नेपाल र हिमालय क्षेत्रमा पनि यस्तै पूर्वसूचना प्रणाली बनाउन सकिँदैन?

हिन्दु कुश हिमालय क्षेत्रमा हजारौँ हिमनदी छन्। यस्तो विशाल भूभागमा प्रत्येक हिमनदीलाई छुट्टाछुट्टै निगरानी गर्नु व्यवहारिक नहुन सक्छ। त्यसैले विज्ञहरूले बहु–जोखिम पूर्वसूचना प्रणालीको आवश्यकता औँल्याएका छन्।

यसमा—

• स्याटेलाइटबाट हिमनदीको निगरानी,
• भूकम्पीय गतिविधिको पहिचान,
• हिमनदी र चट्टानी ढलानको निगरानी,
• नदीको जलस्तर मापन,
• मौसम पूर्वानुमान,
• स्वचालित सेन्सर,
• मोबाइल तथा साइरनमा आधारित चेतावनी

जस्ता प्रविधिलाई एउटै प्रणालीमा जोड्नुपर्ने हुन्छ। विशेषगरी हिमपहिरो वा हिमनदी भत्किएको प्रारम्भिक संकेत पत्ता लगाउन सकिए तल्लो क्षेत्रमा रहेका समुदायलाई केही समयअघि नै चेतावनी दिन सकिने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

नेपालको चुनौती : जोखिम सीमापार छ

नेपालका हिमनदी र नदी प्रणालीको ठूलो हिस्सा हिमालयको सीमापार भूभागसँग जोडिएको छ। तिब्बतमा भएको घटना नेपालका नदी र बस्तीमा केही घण्टामै प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले नेपालको विपद् व्यवस्थापन अब राष्ट्रिय सीमाभित्र मात्र सीमित राखेर सम्भव हुँदैन।

नेपाल, चीन, भारत तथा हिमालयसँग जोडिएका अन्य मुलुकबीच जलवायु सूचना, हिमनदी निगरानी, नदीको वास्तविक समयको तथ्यांक र पूर्वसूचना प्रणालीमा क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक देखिन्छ। एउटा देशको भूभागमा जोखिम पहिचान भएर अर्को देशलाई सूचना पुग्न नसके पूर्वसूचना प्रणाली अधुरो हुन्छ।

‘अनुकूलन’को पनि सीमा हुन्छ

जलवायु परिवर्तनसँग जुध्ने बहसमा प्रायः ‘अनुकूलन’लाई समाधानका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर हिमाली विपद्ले यसको सीमा पनि देखाउन थालेको छ।

काठमाडौंस्थित ‘लोस एन्ड ड्यामेज युथ कोलिसन’का श्रेय केसीले भनेझैँ जलवायु परिवर्तनसँग केही हदसम्म अनुकूलन गर्न सकिए पनि जलवायु प्रलयसँग केवल प्रविधि र इन्जिनियरिङको भरमा सामना गर्न सकिँदैन। किनकि तापक्रम वृद्धि बढ्दै जाँदा जोखिम पनि थप अप्रत्याशित बन्दै जान्छ।

टिएलिड्जेको तर्क पनि यही छ—सबै पहाडी जोखिमलाई पूर्वानुमान गर्न सकिँदैन र केही अवस्थामा विपद्को परिमाण समुदाय तथा पूर्वाधारको अनुकूलन क्षमताभन्दा बाहिर जान सक्छ।

नेपालका लागि पछिल्लो हिमाली बाढी एउटा गम्भीर चेतावनी हो। पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक छ, तर त्यो मात्र पर्याप्त छैन। जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, सुरक्षित स्थानको व्यवस्था, नियमित अभ्यास, आपत्कालीन सञ्चार, नदी तथा हिमनदीको वास्तविक समयको निगरानी र सीमापार सूचना आदानप्रदानलाई एउटै रणनीतिमा जोड्नुपर्ने देखिन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—जलवायु संकटको मूल कारण न्यूनीकरण गर्नु।

हिमनदी पग्लिने गति घटाउन विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनु अनिवार्य छ। नेपालजस्ता हिमाली मुलुकले उत्सर्जनमा तुलनात्मक रूपमा न्यून योगदान गरे पनि त्यसको असर भने सबैभन्दा संवेदनशील रूपमा भोगिरहेका छन्। त्यसैले हिमालयबाट उठिरहेको यो चेतावनी केवल नेपालको समस्या होइन।

हिमालमा घटिरहेको हिउँ, भत्किरहेको चट्टान र बदलिँदै गएको नदीको बहावले विश्वलाई एउटै सन्देश दिइरहेको छ—जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको खतरा होइन, यो अहिले नै हिमालबाट बगेर बस्तीमा पुगिरहेको वास्तविकता हो।

हामीसँग जोखिम घटाउने प्रविधि छ, पूर्वसूचना विकास गर्ने क्षमता छ; तर जोखिमलाई असीमित रूपमा बढ्न दिएर त्यसलाई प्रविधिले मात्र रोक्न सकिँदैन।

Originally published on abcnews.com.np.