काठमाडौं । नेपालले चीनसँग जोडिएको सीमावर्ती क्षेत्रमा बाढी तथा पहिरोको पूर्वसूचना प्रणाली पुनर्निर्माण गर्ने तयारी गरेको छ। रसुवाको भोटेकोसी क्षेत्रमा गत भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीपछि सरकारले सीमापारबाट आउन सक्ने सम्भावित जोखिमको तत्काल पहिचान र सूचना प्रवाहका लागि नयाँ प्रविधि जडान गर्न लागेको हो।

प्रारम्भिक योजनाअनुसार रसुवाको चीन सीमासँग जोडिएको टिमुरे क्षेत्रमा भूकम्पीय कम्पन मापन गर्ने सेन्सर, निगरानी क्यामेरा र स्याटेलाइट लिंकजडान गरिनेछ। त्यसका लागि आवश्यक स्थानको पहिचान गर्न अधिकारीहरूले हेलिकप्टरमार्फत क्षेत्रको निरीक्षणसमेत गरिसकेका छन्।

हालसम्म सरकारले योजनाबारे औपचारिक घोषणा गरिसकेको छैन। तर सीमावर्ती क्षेत्रमा पछिल्लो समय देखिएको भौगर्भिक अस्थिरता र बाढी–पहिरोको बढ्दो जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै पूर्वसूचना प्रणालीलाई पुनः सक्रिय र थप प्रभावकारी बनाउने तयारी अघि बढाइएको हो।

प्रस्तावित प्रणालीको महत्वपूर्ण हिस्सा भेरी स्मल एपर्चर टर्मिनल (भिस्याट) स्याटेलाइट प्रणाली हुनेछ।

प्राकृतिक विपद्का बेला मोबाइल टावर तथा अन्य सञ्चार संरचना क्षतिग्रस्त भएर सम्पर्क विच्छेद हुन सक्ने भएकाले भिस्याटमार्फत निगरानी केन्द्रहरूलाई वैकल्पिक सञ्चार सञ्जालमा जोड्ने तयारी गरिएको हो।

यसबाट सीमावर्ती क्षेत्रमा जडान गरिएका सेन्सर तथा क्यामेराबाट प्राप्त सूचना निगरानी केन्द्रसम्म निरन्तर पुर्‍याउन सकिनेछ। सम्भावित जोखिम पहिचान भएपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा रहेका समुदायलाई तत्काल चेतावनी दिन पनि यसले सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

चार जलमापन केन्द्र सम्पर्कविहीन

भदौ १० गते आएको भीषण बाढीपछि सीमावर्ती क्षेत्रमा रहेका कम्तीमा चारवटा जलमापन केन्द्र सम्पर्कविहीन भएका थिए।

यस्तो अवस्थामा नदीको जलस्तर, बहाव र माथिल्लो क्षेत्रमा विकसित भइरहेको जोखिमबारे तत्काल जानकारी लिन कठिन भएको थियो। यही कमजोरीलाई ध्यानमा राखेर अब परम्परागत जलमापन प्रणालीसँगै क्यामेरा, भूकम्पीय सेन्सर र स्याटेलाइट सञ्चारलाई जोडेर बहुआयामिक निगरानी प्रणाली विकास गर्न खोजिएको हो।

हाल प्रारम्भिक चरणमा एक स्थानमा मात्र क्यामेरा, सेन्सर र भिस्याट जडान गर्ने तयारी छ। त्यसको प्रभावकारिता हेरेर चीनसँग जोडिएका अन्य संवेदनशील क्षेत्रमा पनि प्रणाली विस्तार गर्ने योजना रहेको बताइएको छ।

हिमचट्टानपछि बनेका तालको जोखिम टरे पनि भूभाग अस्थिर

गत साता हिमचट्टान भत्किएपछि नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा दुईवटा ताल बनेका थिए। ती तालबाट पानी बगेर खाली भइसकेपछि तत्कालका लागि ताल फुटेर आउने बाढीको जोखिम टरेको बताइएको छ।

तर ताल बनेको क्षेत्र तथा आसपासको भूभाग अझै भौगर्भिक रूपमा अस्थिर रहेकोले निरन्तर निगरानी आवश्यक देखिएको छ।

हिमचट्टान, पहिरो र नदीको बहावमा अचानक आउने परिवर्तनले सीमावर्ती क्षेत्रबाट तल्लो तटीय क्षेत्रमा छोटो समयमै ठूलो बाढी ल्याउन सक्ने भएकाले जोखिम पहिचान र सूचना प्रवाहलाई प्राथमिकतामा राखिएको हो।

सीमापार जोखिम, सीमापार सूचना आवश्यक

भोटेकोसी नदी करिडोरमा देखिएको पछिल्लो विपद्ले नेपालका लागि एउटा गम्भीर पाठ दिएको छ—सीमाभन्दा माथिल्लो क्षेत्रमा विकसित हुने प्राकृतिक जोखिमको प्रभाव केही समयमै नेपालतर्फ देखिन सक्छ।

त्यसैले सीमावर्ती क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली निर्माण गर्नु नेपालभित्रको मात्र प्रयासले पर्याप्त नहुन सक्छ। माथिल्लो क्षेत्रमा हुने हिमपहिरो, हिमचट्टान भत्किने घटना, नदीको बहाव र जलस्तरसम्बन्धी सूचना समयमै प्राप्त गर्न सीमापार सूचना आदानप्रदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

प्रस्तावित प्रणाली प्रभावकारी रूपमा सञ्चालनमा आएमा माथिल्लो क्षेत्रमा बाढी वा पहिरोको सम्भावित गतिविधि देखिनासाथ तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्तीलाई केही समयअघि नै सचेत गराउन सकिनेछ।

विपद् आउनुअघि केही मिनेट पनि जीवन बचाउने अवसर

भोटेकोसीमा आएको पछिल्लो बाढीले हिमाली क्षेत्रमा प्राकृतिक जोखिम कति तीव्र गतिमा विपद्मा परिणत हुन सक्छ भन्ने देखाएको छ।

यस्तो अवस्थामा पूर्वसूचनाका लागि उपलब्ध हुने केही मिनेट वा केही दर्जन मिनेट पनि महत्वपूर्ण हुन सक्छ। मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न, सडक तथा पुल बन्द गर्न, जलविद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधारमा आपत्कालीन प्रक्रिया सुरु गर्न तथा उद्धार टोलीलाई तयारी अवस्थामा राख्न त्यसले महत्वपूर्ण समय उपलब्ध गराउन सक्छ।

त्यसैले टिमुरेबाट सुरु गर्न लागिएको पूर्वसूचना प्रणालीलाई केवल एउटा उपकरण जडान गर्ने परियोजनाका रूपमा नभई नेपालको हिमाली विपद् व्यवस्थापनलाई प्रविधि र वैकल्पिक सञ्चारसँग जोड्ने प्रयासका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ।

तर यसको प्रभावकारिता अन्ततः उपकरण जडानमा मात्र होइन—२४ घण्टा निगरानी, नियमित मर्मत, तत्काल सूचना विश्लेषण, स्पष्ट चेतावनी प्रोटोकल र स्थानीय समुदायसम्म सूचना पुर्‍याउने भरपर्दो संयन्त्रमा निर्भर हुनेछ।

Originally published on abcnews.com.np.