काठमाडौं — प्रधानमन्त्री बालेन्द्र साहले पद तथा गोपनीयताको शपथ ग्रहणका क्रममा भव्य धार्मिक अनुष्ठान आयोजना गरेपछि सुरु भएको बहस अब नेपाली सेनाको नेतृत्वसम्म पुगेको छ। प्रधानमन्त्रीको धार्मिक आस्था सार्वजनिक रूपमा देखिएको केही समयमै प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देल पनि पछिल्लो समय ध्यान, पूजापाठ तथा धार्मिक गतिविधिमा सक्रिय रहेको चर्चा सार्वजनिक भएपछि त्यसले राजनीतिक तथा सुरक्षावृत्तमा नयाँ बहस जन्माएको छ।

धर्मनिरपेक्ष र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको संविधानअनुसार राज्य सञ्चालन गर्नुपर्ने अपेक्षाबीच प्रधानमन्त्री साहले ब्राह्मणद्वारा शंखनाद, १०८ बटुकमार्फत स्वस्ति शान्ति वाचन तथा बौद्ध भिक्षुहरूबाट अष्टमङ्गल पाठ गराएर शपथ ग्रहण गरेका थिए। प्रधानमन्त्रीको उक्त शैलीलाई कतिपयले धार्मिक स्वतन्त्रताको अभ्यास भनेका छन् भने कतिपयले धर्मनिरपेक्ष राज्यको संवैधानिक मर्मसँग जोडेर प्रश्न उठाएका छन्।

यसैबीच प्रधानमन्त्रीसँग निकट मानिएका प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देल पनि पछिल्लो समय धार्मिक तथा आध्यात्मिक गतिविधिमा बढी सक्रिय भएको चर्चा सुरु भएको छ। उच्च स्रोतहरूका अनुसार उनी रातिको समयमा गुह्येश्वरी तथा तलेजु मन्दिर क्षेत्रमा पुगेर ध्यान तथा पूजाआजा गर्ने गरेको दाबी गरिएको छ। उनी राति सैनिक मुख्यालय शशी भवनबाट निस्केर बिहान फर्किने गरेको दाबी भए पनि यसको आधिकारिक पुष्टि भएको छैन।

प्रधानसेनापतिको यस्तो गतिविधि व्यक्तिगत धार्मिक आस्था हो वा संस्थागत निर्णयसँग जोडिएको विषय हो भन्नेबारे नेपाली सेनाले कुनै औपचारिक धारणा सार्वजनिक गरेको छैन।

जनविश्वास र सेनामाथिका प्रश्न

गत वर्षको भदौमा भएको हिंसात्मक घटनाका क्रममा सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत तथा अन्य सरकारी संरचनामा भएको तोडफोड र आगजनीका बेला नेपाली सेना प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत हुन नसकेको आरोप अझै सार्वजनिक बहसको विषय बनेको छ। त्यसयता सेनाको भूमिकामाथि सडकदेखि संसदसम्म प्रश्न उठिरहेका छन्।

आलोचकहरूले सेना नेतृत्वले संस्थामाथि उठेका प्रश्नको स्पष्ट र पारदर्शी जवाफ दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइरहेका छन्। तर जंगी अड्डाबाट यसबारे विस्तृत धारणा सार्वजनिक नभएकाले विभिन्न अड्कलबाजी बढिरहेको छ।

सेनाको धार्मिक परम्परा पुरानै

इतिहास हेर्दा नेपाली सेनामा धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा नयाँ विषय होइन। पृथ्वीनारायण शाहको समयदेखि नै सेनाले देवी–देवताको पूजा, विजयको कामना तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानलाई संस्थागत रूपमा निरन्तरता दिँदै आएको इतिहास छ।

रणभैरव गणमा जंगी निशान तथा ऐतिहासिक झण्डाको नियमित पूजा गर्ने, बडादशैं र चैते दशैंमा हातहतियार तथा निशानको विशेष पूजा गर्ने तथा विभिन्न शक्तिपीठमा नेपाली सेनाको सहभागिता रहने परम्परा दशकौँदेखि कायम छ।

सैनिक स्रोतहरूका अनुसार प्रधानसेनापति सिग्देलले केही धार्मिक परम्परालाई अझ नियमित बनाउने विषयमा सैनिक गुरुहरूसँग परामर्श गरिरहेको चर्चा पनि छ। यद्यपि यसबारे सेनाले कुनै औपचारिक जानकारी दिएको छैन।

धर्मनिरपेक्ष व्यवस्थामा नयाँ बहस

प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति दुवैको धार्मिक झुकाव सार्वजनिक चर्चामा आएपछि धर्मनिरपेक्ष राज्यको अभ्यास, व्यक्तिगत आस्था र सार्वजनिक पदको मर्यादाबीचको सीमारेखाबारे बहस सुरु भएको छ।

संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार दिएको भए पनि राज्य सञ्चालन गर्ने उच्च पदाधिकारीका सार्वजनिक गतिविधिले राज्यको धर्मनिरपेक्ष चरित्रबारे विभिन्न कोणबाट व्याख्या भइरहेको छ।

यसैबीच नेपाली सेनाका प्रवक्ता सहायक रथी राजाराम बस्नेतले वसन्तपुरस्थित कोत तथा रणभैरव क्षेत्रमा कुनै विवाद नरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार नेपाली सेनाले विगतदेखि नै उक्त क्षेत्रको संरक्षण र व्यवस्थापन गर्दै आएको छ र त्यहाँ कुनै समस्या उत्पन्न भएको छैन।

तथ्य र दाबी फरक

यस विषयमा सार्वजनिक भएका केही दाबीहरू—जस्तै प्रधानसेनापतिको रातिको धार्मिक गतिविधि वा त्यसको उद्देश्य—स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएका छैनन्। त्यसैले यस्ता विषयलाई पुष्टि भइसकेको तथ्यका रूपमा होइन, सार्वजनिक चर्चामा आएका दाबीका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ। प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापतिको धार्मिक आस्थाले राज्य सञ्चालन वा सैन्य नीतिमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा हालसम्म कुनै आधिकारिक प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन।