काठमाडौं । धेरै मानिसलाई बसिरहेको बेला, तनावमा हुँदा वा कामको बीचमा हातका औँला मोडेर ‘चट्–चट्’ आवाज निकाल्ने बानी हुन्छ। कसैका लागि यो बानी तनाव कम गर्ने वा हात हलुका भएको महसुस गराउने माध्यम हुन्छ भने कतिपयले औँला चट्काउँदा एक किसिमको सन्तुष्टि प्राप्त गर्छन्।

तर, नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएको एउटा भनाइ छ— “धेरै औँला पड्कायो भने बुढेसकालमा बाथ हुन्छ।”

के यो कुरा साँच्चै सत्य हो?

वैज्ञानिक अनुसन्धान र चिकित्सकीय प्रमाणले अहिलेसम्म सामान्य रूपमा औँला चट्काउने बानीले अस्टियोआर्थराइटिस अर्थात् जोर्नीको ‘बाथ’ हुने जोखिम बढाउँछ भन्ने प्रमाण फेला पारेका छैनन्। अर्थात्, औँला चट्काउने बानीलाई मात्र आधार बनाएर भविष्यमा बाथ हुन्छ भन्न मिल्दैन।

यद्यपि, औँला चट्काउनु पूर्ण रूपमा सबै परिस्थितिमा सुरक्षित हुन्छ भन्ने पनि होइन। दुखाइ, सुन्निनु, चोटपटक, कमजोरी वा जोर्नी चलाउन कठिनाइसँगै चट्किने आवाज आउँछ भने त्यसलाई सामान्य बानी भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

आमाबुबाले भनेको ‘बाथ हुन्छ’ भन्ने कुरा कहाँबाट आयो ?

औँला चट्काउने विषयमा वैज्ञानिक प्रमाणभन्दा सामाजिक धारणा धेरै पुरानो छ। बालबालिकालाई औँला नचट्काउन सम्झाउँदा अभिभावकहरूले प्रायः “पछि बाथ हुन्छ”, “औँला बिग्रिन्छ” वा “जोर्नी कमजोर हुन्छ” भन्ने चेतावनी दिने गर्छन्।

तर यो विश्वासलाई वैज्ञानिक रूपमा परीक्षण गर्ने एउटा निकै रोचक उदाहरण अमेरिकी चिकित्सक डोनाल्ड उंगरको जीवनसँग जोडिएको छ।

बाल्यकालमा उनकी आमा र काकीहरूले औँला चट्काउँदा बाथ हुन सक्ने चेतावनी दिएका थिए। पछि उनकी सासूले पनि उनलाई औँला नचट्काउन सम्झाइन्। यही धारणालाई चुनौती दिने उद्देश्यले उंगरले आफैँमा एउटा लामो प्रयोग गरे।

उनले करिब ५० वर्षसम्म आफ्नो देब्रे हातका औँलाहरू नियमित रूपमा चट्काए, तर दाहिने हातका औँलाहरू भने नचट्काउने प्रयास गरे। उनले दैनिक कम्तीमा दुईपटक देब्रे हातका औँला चट्काएको उल्लेख गरेका छन्। यस हिसाबले पाँच दशकमा उनले हजारौँ पटक औँला चट्काएको अनुमान गरिएको छ।

सन् १९९८ मा ७२ वर्षको उमेरमा उनले दुवै हातको एक्स–रे गराए। उनको उद्देश्य सरल थियो—यदि औँला चट्काउँदा बाथ हुन्छ भने, लगातार चट्काइएको देब्रे हातमा दाहिने हातभन्दा बढी समस्या देखिनुपर्ने।

तर एक्स–रेमा त्यस्तो उल्लेखनीय अन्तर देखिएन।

न त उनको एउटा हातमा मात्र अस्टियोआर्थराइटिस देखियो, न त औँला चट्काएको इतिहासले जोर्नी बिग्रिएको स्पष्ट प्रमाण दियो।

उंगरको यो प्रयोगलाई पछि चर्चित वैज्ञानिक उदाहरणका रूपमा लिइयो र उनले यस कामका लागि Ig Nobel Prize समेत प्राप्त गरेका थिए।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ—एउटा व्यक्तिमा गरिएको यस्तो व्यक्तिगत प्रयोगलाई मात्रै निर्णायक वैज्ञानिक प्रमाण मान्न सकिँदैन।त्यसैले वैज्ञानिक निष्कर्षका लागि ठूलो समूहमा गरिएका अध्ययन र अन्य अनुसन्धानलाई हेर्नुपर्छ।

औँला चट्किँदा वास्तवमा के हुन्छ ?

औँला चट्काउँदा आउने आवाज सुन्दा धेरैलाई हड्डी फुटेको वा दुईवटा हड्डी आपसमा ठोक्किएको जस्तो लाग्न सक्छ।

तर वास्तविकता त्यस्तो होइन।

हाम्रा औँलाका धेरै जोर्नी साइनोभियल जोर्नी हुन्। यस्ता जोर्नीभित्र ‘साइनोभियल फ्लुइड’ नामक तरल पदार्थ हुन्छ। यसले जोर्नीलाई चिल्लो राख्न, हड्डीका सतहबीचको घर्षण कम गर्न र जोर्नीको सहज चालमा सहयोग गर्छ।

जब हामी औँला तन्काउँछौँ वा जोडलाई निश्चित दिशामा तान्छौँ, जोर्नीभित्रको संरचनामा परिवर्तन आउँछ। जोर्नीको सतहबीचको दूरी र दबाबमा अचानक परिवर्तन हुन सक्छ।

यसक्रममा साइनोभियल फ्लुइडमा घुलेका ग्याससँग सम्बन्धित तीव्र भौतिक प्रक्रिया हुन्छ र त्यसैसँग जोडिएको आवाज हामीले ‘चट्’, ‘पप’ वा ‘क्र्याक’ का रूपमा सुन्छौँ।

त्यसैले औँला चट्किँदा आएको आवाजलाई हड्डी फुटेको वा हड्डी घिस्रिएको संकेतका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ।

एकपटक चट्काएपछि तुरुन्तै फेरि किन चट्किँदैन ?

औँला चट्काउने अनुभव भएका मानिसहरूले एउटा कुरा पक्कै महसुस गरेका हुन्छन्—एउटै औँला चट्काएपछि केही समयसम्म फेरि उही आवाज निकाल्न सकिँदैन।

किन?

जोर्नी चट्किएपछि त्यसको भौतिक अवस्था सामान्य अवस्थामा फर्किन केही समय लाग्छ। त्यसपछि मात्रै पुनः त्यही प्रकारको ‘पप’ आवाज निकाल्न सकिने अवस्था बन्छ।

यसलाई वैज्ञानिकहरूले ‘refractory period’ अर्थात् पुनः चट्किनुअघि लाग्ने अन्तरालसँग सम्बन्धित प्रक्रिया मानेका छन्।

यही कारणले पनि औँला चट्काउनु कुनै हड्डी टुक्रिने प्रक्रिया नभई जोर्नीभित्र हुने भौतिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित घटना हो भन्ने बुझ्न सकिन्छ।

के औँला चट्काउँदा बाथ हुन्छ ?

यो प्रश्नको छोटो उत्तर हो—सामान्य अवस्थामा हुँदैन।

यहाँ ‘बाथ’ भन्नाले विशेषगरी अस्टियोआर्थराइटिस बुझ्दा उपयोगी हुन्छ। अस्टियोआर्थराइटिसमा जोर्नीभित्रको कार्टिलेज क्रमशः क्षतिग्रस्त हुँदै जान्छ। कार्टिलेजले हड्डीका जोर्नी सतहलाई संरक्षण गर्ने र घर्षण कम गर्ने काम गर्छ।

उमेर बढ्दै जाँदा, चोटपटक, जोर्नीमा लामो समयसम्म पर्ने अत्यधिक भार, शरीरको तौल, आनुवंशिक कारण तथा अन्य विभिन्न कारकले अस्टियोआर्थराइटिसको जोखिम बढाउन सक्छन्।

तर औँला चट्काउने बानी आफैँ अस्टियोआर्थराइटिसको स्थापित कारण भने होइन।

विभिन्न अध्ययनले औँला चट्काउने मानिस र नचट्काउने मानिसबीच अस्टियोआर्थराइटिसको जोखिममा उल्लेखनीय अन्तर नदेखाएको छ।

१९७५ को अध्ययन

सन् १९७५ मा प्रकाशित एउटा अध्ययनले नर्सिङ होममा रहेका २८ व्यक्तिमा औँला चट्काउने बानी र हातका जोर्नीमा देखिने डिजेनेरेटिभ परिवर्तनबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरेको थियो।

अध्ययनले नियमित रूपमा औँला चट्काउने र नचट्काउने व्यक्तिहरूबीच आर्थराइटिसको दरमा उल्लेखनीय अन्तर देखाएन।

यद्यपि नमुना सानो भएकाले यस अध्ययनलाई मात्र अन्तिम प्रमाणका रूपमा लिन सकिँदैन।

२१५ व्यक्तिमा गरिएको पछिल्लो अध्ययन

पछि गरिएको अर्को रेट्रोस्पेक्टिभ अध्ययनमा अस्टियोआर्थराइटिस भएका २१५ जना व्यक्तिको औँला चट्काउने इतिहासलाई अध्ययन गरिएको थियो।

उनीहरूको तुलना अस्टियोआर्थराइटिस नभएका व्यक्तिसँग गरिएको थियो।

अध्ययनले मानिसले जीवनभर कति वर्षसम्म वा कति पटक औँला चट्कायो भन्ने कुराले हातमा अस्टियोआर्थराइटिस हुने जोखिममा उल्लेखनीय प्रभाव नपारेको देखायो।

यसले “औँला चट्कायो भने निश्चित रूपमा बाथ हुन्छ” भन्ने परम्परागत धारणालाई थप कमजोर बनाउँछ।

तर औँला पड्काउने र जोर्नी दुख्ने कुरा एउटै होइन

यहाँ अर्को महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ।

औँलापड्काउँदा आवाज आउनु मात्र र औँला चट्काउँदा दुख्नु फरक कुरा हुन्।

यदि कुनै व्यक्तिले औँला चट्काउँदा केवल आवाज सुन्छ र कुनै दुखाइ, सुन्निनु वा अन्य समस्या हुँदैन भने सामान्यतया त्यसलाई रोगको संकेत मानिँदैन।

तर चट्काउँदा:

• दुखाइ हुन्छ,
• जोर्नी सुन्निन्छ,
• रातो हुन्छ,
• औँला चलाउन गाह्रो हुन्छ,
• औँलाको शक्ति घट्छ,
• चोटपटक भएको हुन्छ,
• जोर्नी अस्थिर महसुस हुन्छ,

भने त्यसको कारण खोज्नुपर्छ।

यस्तो अवस्थामा आवाजलाई मात्र दोष दिनुभन्दा जोर्नीमा पहिलेदेखि रहेको समस्या, चोट, सूजन वा अन्य अवस्थाबारे चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन सक्छ।

के औँला पड्काउँदा हातको पकड कमजोर हुन्छ ?

औँला चट्काउनेसँग जोडिएको अर्को लोकप्रिय धारणा हो—यसले हात कमजोर बनाउँछ र पकड शक्ति घटाउँछ।

ग्रिप स्ट्रेन्थ अर्थात् हातको पकड शक्ति मानिसको हातको कार्यक्षमतासँग मात्र होइन, समग्र शारीरिक अवस्थासँग पनि सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण सूचक हो।

सन् १९९० मा गरिएको एउटा अध्ययनमा १८ देखि ६० वर्ष उमेर समूहका ७४ जनालाई समेटिएको थियो। त्यसमा नियमित रूपमा औँला चट्काउने व्यक्तिमा हातको पकड केही कमजोर र हात सुन्निने समस्या बढी देखिएको रिपोर्ट गरिएको थियो।

तर त्यसपछिका अनुसन्धानले यसलाई निरन्तर समर्थन गरेनन्।

सन् २०१७ मा गरिएको अर्को अध्ययनले औँला चट्काउने बानी र ग्रिप स्ट्रेन्थ कमजोर हुनेबीच उल्लेखनीय सम्बन्ध फेला पारेन।

त्यसैले औँला चट्काउने बानीकै कारण हातको शक्ति घट्छ भन्न पनि पर्याप्त प्रमाण छैन।

औँला पड्काउँदा ‘आराम’ किन महसुस हुन्छ ?

धेरै मानिसले औँला चट्काएपछि हात हलुका भएको वा तनाव कम भएको अनुभव गर्छन्।

यसका केही सम्भावित कारण जोर्नी र वरपरका नरम तन्तुमा हुने क्षणिक तन्काइ तथा जोर्नीको चालसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्। साथै, आवाज आफैँले पनि व्यक्तिमा मनोवैज्ञानिक सन्तुष्टि उत्पन्न गर्न सक्छ।

तर यसलाई जोर्नीको उपचार भनेर बुझ्नु हुँदैन।

औँला चट्काउँदा क्षणिक रूपमा आराम महसुस हुनु र त्यसले कुनै रोग निको पार्नु एउटै कुरा होइन।

सबैभन्दा बढी सावधानी गर्धन पड्काउँदा

हातका औँला सामान्य रूपमा चट्काउनु र गर्धनलाई जोडले मर्काएर वा घुमाएर चट्काउनु एउटै कुरा होइन।

गर्धनमा मेरुदण्ड, स्नायु, रक्तनली तथा अन्य संवेदनशील संरचना हुन्छन्। त्यसैले गर्धनलाई अत्यधिक बल प्रयोग गरेर बारम्बार चट्काउने बानी जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

विशेषगरी चट्काउँदा दुखाइ, चक्कर, हातखुट्टा झमझमाउने, कमजोरी वा अन्य असामान्य लक्षण देखिएमा त्यसलाई सामान्य आवाज भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

औँला पड्काउँदा कहिले चिकित्सकलाई देखाउने ?

सामान्य ‘चट्’ आवाज मात्रै आएको अवस्थामा चिन्ता गर्नुपर्ने कारण प्रायः हुँदैन। तर आवाजसँगै अन्य लक्षण छन् भने चिकित्सकीय परामर्श आवश्यक हुन सक्छ।

विशेषगरी निम्न अवस्थामा ध्यान दिनुपर्छ:

१. चट्काउँदा लगातार दुखाइ हुनु
सामान्य जोर्नीमा आवाज आउनु र दुखाइ हुनु फरक कुरा हो।

२. जोर्नी सुन्निनु वा रातो हुनु
यसले सूजन वा अन्य समस्या संकेत गर्न सक्छ।

३. चोटपछि अचानक आवाज आउनु
लडेर, ठोक्किएर वा खेलकुदका क्रममा चोट लागेपछि जोर्नी चट्किन थालेमा परीक्षण आवश्यक हुन सक्छ।

४. औँला चलाउन गाह्रो हुनु
जोर्नीको गतिशीलता घटेको छ भने त्यसलाई सामान्य बानीका रूपमा लिनु हुँदैन।

५. जोर्नी कमजोर वा अस्थिर महसुस हुनु
बारम्बार जोर्नी फुस्किने वा अस्थिर हुने अनुभव भएमा चिकित्सकको सल्लाह आवश्यक हुन्छ।

६. अत्यधिक बल प्रयोग गरेर चट्काउनु
आवाज निकाल्नका लागि अस्वाभाविक रूपमा बल प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। दुर्लभ अवस्थामा यस्तो गर्दा जोर्नी वा वरपरका तन्तुमा चोट लाग्न सक्छ।

 ‘चट्’ आवाजभन्दा लक्षण महत्त्वपूर्ण

औँला चट्काउने विषयमा समाजमा रहेको सबैभन्दा पुरानो डर—“औँला चट्कायो भने बुढेसकालमा बाथ हुन्छ”—लाई उपलब्ध वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन।

औँला चट्काउँदा आउने आवाज सामान्यतया हड्डी फुटेको आवाज होइन। यो जोर्नीभित्रको दबाब र साइनोभियल फ्लुइडमा हुने भौतिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ।

अध्ययनहरूले पनि नियमित रूपमा औँला चट्काउने बानी र हातको अस्टियोआर्थराइटिसबीच स्पष्ट प्रत्यक्ष सम्बन्ध देखाएका छैनन्। त्यस्तै, यसले हातको पकड शक्ति अनिवार्य रूपमा कमजोर बनाउँछ भन्ने बलियो प्रमाण पनि छैन।

तर यसको अर्थ “जसरी मन लाग्यो त्यसरी औँला चट्काए पनि हुन्छ” भन्ने होइन।

चट्काउँदा दुखाइ हुन्छ, जोर्नी सुन्निन्छ, रातो हुन्छ, कमजोरी आउँछ वा चोट लागेको छ भने त्यो अर्को समस्या हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा आवाजभन्दा त्योसँग जोडिएका लक्षण महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

अर्थात्, औँलाको ‘चट्’ आवाज आफैँमा डराउनुपर्ने कारण होइन; तर ‘चट्’ सँगै आउने दुखाइ र असामान्य परिवर्तनलाई भने बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

Originally published on abcnews.com.np.