काठमाडौँ । शनिबार कालिकास्थानस्थित नेपालयको आँगनमा साहित्यिक कार्यक्रम चलिरहँदा त्यहाँको दृश्य परम्परागत साहित्यिक जमघटभन्दा केही फरक थियो। साहित्यिक कार्यक्रममा प्रायः देखिने पुराना पुस्ताका अनुहारभन्दा युवा पुस्ताको उल्लेख्य उपस्थिति थियो। कोही आफ्ना किताब बोकेर आएका थिए, कोही नयाँ लेखकसँग परिचित हुँदै थिए भने कोही साहित्य र लेखनबारे खुलेर बहस गरिरहेका थिए।

अस्ट्रियाको भियना विश्वविद्यालयमा प्राध्यापनरत लेखिका अलका आत्रेय चूडालका लागि पनि यो दृश्य उत्साहजनक थियो।

“लेखपढमा युवाको यत्रो उत्साह देखेर म अचम्मित भएँ। उहाँहरू किताब किनिरहनुभएको छ, पढिरहनुभएको छ र साहित्यिक जिज्ञासा राखिरहनुभएको छ,” उहाँले भन्नुभयो, “कति सुन्दर दृश्य देखियो आज।”

यो जमघट संयोग मात्र थिएन। नेपालयले २५ वर्षमुनिका नयाँ लेखक खोज्ने उद्देश्यले गत वर्ष आह्वान गरेको ‘२५ वर्षका २५’ अभियानबाट छानिएका ७५ युवा लेखकका कथा, कविता र निबन्धको लोकार्पण तथा संवाद कार्यक्रम थियो।

तीन विधामा २५–२५ जना गरी ७५ युवा लेखकका रचना सार्वजनिक गरिएसँगै नेपाली साहित्यमा नयाँ पुस्ताको प्रवेशलाई संस्थागत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

‘असम्भव लागेको अवसर पाएँ’

कार्यक्रममा सहभागीमध्ये धेरैका लागि आफ्ना रचना पुस्तकमा प्रकाशित हुनु नै ठूलो उपलब्धि थियो।

धरानका कवि आर्य निरौला काठमाडौंमा मनोविज्ञानमा स्नातक अध्ययनरत छन्। उनी ह्वाइट केनको सहारामा कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए।

आफ्नो रचना छनोट भएर पुस्तकमा आउनुलाई उनले आफूले कल्पना नगरेको अवसरका रूपमा लिए।

“मैले यस्तो प्लेटफर्म पाएँ, जुन मेरो लागि असम्भव थियो,” उनले भने।

आर्यको अनुभवले नयाँ पुस्ताका लेखकका लागि प्रकाशन र सार्वजनिक मञ्चको अवसर कति महत्वपूर्ण छ भन्ने पनि देखाउँछ।

२५ नयाँ कथाकार, नयाँ आख्यानको संकेत

कथा विधामा अजय कार्की, अनिता धिताल, अनुष्का लामिछाने, अमित भट्टराई, आर्या अधिकारी, ईशान ढकाल, उमेश कार्की, कविराज क्षत्री, कृतिशा अमात्य, तेजकुमार राई, दीपक गौतम, दीपिका खतिवडा, नवीन धमला, निश्चल भण्डारी, नीरव, परीक्षा शर्मा, प्रनिका श्रेष्ठ, प्रशान्त वाग्ले ‘प्राकृतिक’, मधुसूदन घिमिरे, रोदिनलाल श्रेष्ठ, शिवराज शाही, समर्पण न्यौपाने, समिन गैरे, सुमन पौडेल र सोमनाथ लुइटेलका रचना समेटिएका छन्।

नयाँ कथाकारसँग आख्यानकार नारायण वाग्लेले खुला संवाद गरे।

वाग्लेले नयाँ पुस्ताका कथाकारहरूको लेखन शैली र शिल्पले आफूलाई प्रभावित बनाएको बताए।

“तपाईंहरूको कथा शैली र शिल्प पढेर म छक्क परेको थिएँ,” उनले भने, “आज तपाईंहरूका यति परिपक्व प्रश्न र धारणा सुन्दा जेनजीको आख्यान–आन्दोलन आइपुगेको आभास भयो मलाई।”

यो टिप्पणी नयाँ पुस्ताले केवल पुरानो साहित्यिक परम्पराको अनुकरण गरिरहेको नभई आफ्नै समय, अनुभव र प्रश्न बोकेर साहित्यमा प्रवेश गरिरहेकोसंकेतका रूपमा लिन सकिन्छ।

कविता विधामा पनि २५ युवा कवि छनोट भएका छन्।

उनीहरूमा अनिता तिवारी, अनुपा गैरे, आर्य निरौला, उत्सव आचार्य, उषा लिम्बू, कम्मान रावल, गायत्री नेपाल, गौरव न्यौपाने, जोनसन श्रेष्ठ, डोल्मा लामा, तीर्थराज विश्वकर्मा, दुर्गा खतिवडा, नवीनकुमार नेपाली, नारन न्यौपाने, प्रज्वल लोहनी, प्रदीप योङ्हाङ, प्रिशा शशी लेखक, युक्ता सुनुवार, रसिला धमला, श्रव्य आरिया, समृद्ध हमाल, सुजता बस्याल, सुदर्शनप्रकाश खड्का, सुरङ्गा सेढाई र स्पन्दन झा छन्।

यी कविहरूसँग कवि तथा आख्यानकार श्रवण मुकारुङले खुला संवाद गरे।

मुकारुङले नयाँ पुस्ताको कवितालाई आफ्नो समयको प्रतिनिधि आवाजका रूपमा व्याख्या गरे।

“तपाईंहरूका कविताले मलाई पुरानो थोत्रो कोटझैँ बनायो, यो तपाईंहरूको समय हो,” उनले भने।

नयाँ स्वर सुन्न चाहने पाठकका लागि आफूले यी युवा कविका कृति सिफारिस गर्ने उनको भनाइ थियो।

उनको टिप्पणीले नेपाली कवितामा पुस्तान्तरणको बहसलाई समेत संकेत गर्छ—पुराना पुस्ताका स्थापित स्वरबीच अब नयाँ पुस्ताले आफ्ना भाषा, अनुभव र संवेदनासहित अलग स्थान खोजिरहेको छ।

निबन्धमा पनि नयाँ पुस्ताको उपस्थिति

निबन्ध विधामा पनि २५ जना युवा लेखक छनोट भएका छन्।

उनीहरूमा अनुकृत लामिछाने, अविरल जाग्री, कञ्चनकुमार बस्नेत, कवीन्द्र जोशी, कृषा दाहाल, जयनी पण्डित, जिज्ञासा सोनम, धीरजप्रताप मल्ल ठकुरी, नुमा थाम्सुहाङ, परिमलप्रकाश नेपाल, भूमिका थारू, मनस्वी बान्तवा, ममता घिमिरे, महिता श्रेष्ठ, मोहन सङ्ग्राम, विक्रम नेपाल, विनोद लामिछाने, विवेक भट्टराई, शून्य नयन, सलिना बास्तोला, संयोग बस्याल, संस्कृति रिजाल, सन्जिला खनाल, सागर घले र सापेक्ष छन्।

निबन्धकार भूषिता वशिष्ठले यी नयाँ निबन्धकारसँग अनलाइन संवाद गरिन्।

उनले नयाँ पुस्ताका रचना पढ्नु आफ्ना लागि साहित्यिक रूपमा रोचकसँगै शिक्षाप्रदसमेत रहेको बताइन्।

“तपाईंहरूका रचना पढ्न पाउनु मेरा लागि जति सुरुचिपूर्ण भयो, उति नै शिक्षाप्रद पनि,” उनले भनिन्, “तपाईंहरूको विषय, शैली र साहित्यिक प्रौढता सुन्दर छ।”

तीन विधा, तीन दृष्टिकोण

कथा, कविता र निबन्धका तीनवटै विधाका रचनाकारसँग छनोटकर्ताहरूले प्रत्यक्ष संवाद गरेका थिए।

कथा छनोट तथा संवादमा नारायण वाग्ले, कविता विधामा श्रवण मुकारुङ र निबन्धमा भूषिता वशिष्ठ सहभागी थिए।

७५ जना युवा लेखकसँगको संवादले कार्यक्रममा एउटा महत्वपूर्ण पक्ष उजागर गर्‍यो—नयाँ पुस्ताका लेखकहरू केवल लेखिरहेका छैनन्, उनीहरू आफ्नो लेखनबारे सोचिरहेका र त्यसको औचित्य तथा सामाजिक सन्दर्भबारे बहससमेत गरिरहेका छन्।

देशका विभिन्न स्थान र विदेशमा रहेका केही लेखक अनलाइन माध्यमबाट कार्यक्रममा जोडिएका थिए।

यसले नयाँ पुस्ताको साहित्यिक सक्रियता काठमाडौंमा मात्र सीमित नरहेको पनि देखाएको छ।

‘पल्पसा क्याफे’बाट २० वर्षपछि नयाँ पुस्तातर्फ

नेपालयको यो अभियान उसको आफ्नै साहित्यिक यात्रासँग पनि जोडिएको छ।

नेपालयले ‘पल्पसा क्याफे’ उपन्यास प्रकाशन गर्दै सुरु गरेको यात्राले २० वर्ष पूरा गरेको अवसरमा नयाँ पुस्ताका लेखक खोज्ने अभियान अघि बढाएको हो।

नेपालयका टिम लिडर किरणकृष्ण श्रेष्ठले दुई दशक लामो यात्रापछि नयाँ पुस्ताका लेखकसँग एकै ठाउँ भेट्न पाउनु विशेष अनुभव भएको बताए।

“‘पल्पसा क्याफे’ उपन्यास प्रकाशन गर्दै सुरु भएको हाम्रो यात्रा २० वर्ष पुगेको अवसरमा हामीले नयाँ पुस्ताका लेखक खोजी गरेका हौँ,” उनले भने, “यी उत्साही युवा लेखकलाई यसरी एकै ठाउँ भेट्न पाउँदा मैले आफूलाई ‘पल्पसा क्याफे’ पछिको फैलिँदो साहित्यिक वृत्तमा पाइरहेको छु।”

उनको भनाइमा यो कार्यक्रम केवल नयाँ लेखकका पुस्तक सार्वजनिक गर्ने अवसर मात्र थिएन। यो नेपालयको दुई दशक लामो साहित्यिक यात्रालाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने प्रयास पनि थियो।

संसारभरबाट आएको सहभागिता

‘२५ वर्षका २५’ शीर्षकमा सन् २०२५ मा खुला रचना आह्वान गरिएको थियो।

कार्यक्रमका परिकल्पनाकार तथा सम्पादक विमल आचार्यका अनुसार आह्वानमा नेपालबाट मात्र नभई संसारका विभिन्न स्थानबाट उत्साहजनक सहभागिता आएको थियो।

“संसारभरबाट उत्साहजनक सहभागिता भयो। युवाहरूको बलियो उपस्थितिले साहित्यमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ,” उनले भने।

यसले नेपाली भाषाको साहित्य सिर्जना भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिर पनि विस्तार भइरहेको संकेत गर्छ।

साहित्यमा पुस्तान्तरणको संकेत

शनिबार नेपालयमा देखिएको युवा भीडको एउटा अर्थ साहित्यमा नयाँ पुस्ताको रुचि बढिरहेको भन्ने मात्र होइन।

यसले नेपाली साहित्यमा पुस्तान्तरणको प्रक्रिया तीव्र हुँदै गएको संकेत पनि गरेको छ।

नयाँ पुस्ताले भोगेको डिजिटल संसार, सामाजिक सञ्जाल, पहिचान, मानसिक स्वास्थ्य, सम्बन्ध, लैङ्गिकता, आप्रवासन, शिक्षा, रोजगारी, राजनीतिक असन्तुष्टि र बदलिँदो सामाजिक संरचनाजस्ता विषय उनीहरूको लेखनमा प्रवेश गरिरहेका छन्।

त्यसैले नयाँ लेखकको आगमन केवल लेखकको संख्या बढ्नु होइन, साहित्यमा नयाँ अनुभव र नयाँ दृष्टिकोणको प्रवेश पनि हो।

पुरानो पुस्ताले निर्माण गरेको साहित्यिक आधारमाथि उभिएर नयाँ पुस्ताले आफ्नै भाषा र शिल्प खोजिरहेको छ। यही कारण नारायण वाग्लेले आख्यानमा नयाँ आन्दोलनको संकेत देखे भने श्रवण मुकारुङले कवितामा आफ्नो पुस्ताको समय सकिँदै नयाँ पुस्ताको समय सुरु भएको अनुभूति व्यक्त गरे।

नेपालयले शनिबार बिहान ९ बजेदेखि साँझ ६ बजेसम्म विभिन्न कार्यक्रमसहित साहित्यिक उत्सव आयोजना गरेको थियो।

दिनभर चलेका कार्यक्रमको केन्द्रमा नयाँ लेखक, उनीहरूका रचना र पुस्ताबीचको संवाद थियो।

पुस्तक लोकार्पणदेखि लेखकसँगको प्रत्यक्ष तथा अनलाइन संवादसम्मका गतिविधिले नेपालयको आँगनलाई नयाँ पुस्ताको साहित्यिक भेटघाटको केन्द्र बनाएको थियो।

कार्यक्रममा आएका युवा लेखकहरूका लागि यो आफ्ना रचना सार्वजनिक गर्ने अवसर थियो भने स्थापित लेखकहरूका लागि नयाँ पुस्ताको लेखन नजिकबाट बुझ्ने मौका।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, शनिबारको जमघटले एउटा सन्देश भने स्पष्ट दिएको छ—नेपाली साहित्यमा नयाँ पुस्ता पाठकका रूपमा मात्र होइन, सिर्जनाकर्ताका रूपमा पनि सक्रिय रूपमा अगाडि आइरहेको छ।

२५ वर्षमुनिका ७५ लेखकको यो सामूहिक प्रवेश त्यसैको एउटा बलियो संकेत हो। अब उनीहरूले निरन्तर लेखिरहनेछन्, पाठकसँग संवाद गर्नेछन् र नेपाली साहित्यको आगामी दिशामा आफ्ना नयाँ स्वर थप्दै जानेछन्।

Originally published on abcnews.com.np.