नेपालमा पर्यटन प्रवर्द्धनको बहस हुँदा नयाँ होटेल, रिसोर्ट, रेस्टुरेन्ट तथा मनोरञ्जन केन्द्र निर्माणलाई उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति छ। तर पर्यटनको वास्तविक सफलता भौतिक संरचनाको विस्तारले मात्र निर्धारण गर्दैन। कुनै पनि स्थानलाई पर्यटकको रोजाइको गन्तव्य बनाउन सरोकारवालाबीचको सहकार्य, गुणस्तरीय सेवा, स्थानीय पहिचान र समग्र पर्यटकीय अनुभव महत्वपूर्ण हुन्छ।

पर्यटकले कुनै होटेलको कोठा मात्र किन्दैन, उसले सिङ्गो गन्तव्यको अनुभव खरिद गर्छ। विमानस्थलमा ओर्लिएदेखि ट्याक्सी चालकको व्यवहार, होटलको सेवा, स्थानीय बजारको आतिथ्य, सरसफाइ, सुरक्षा, खानपान र मौलिक संस्कृति—यी सबैले पर्यटकको अनुभव निर्धारण गर्छन्। एउटा पक्ष उत्कृष्ट भएर अर्को कमजोर भएमा त्यसको असर सिंगो गन्तव्यको छविमा पर्छ।

त्यसैले नेपालमा अब गन्तव्य व्यवस्थापन (Destination Management) को अवधारणालाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। कुनै एक होटल वा संस्थाले मात्र पर्यटन विकास गर्न सक्दैन। एउटै गन्तव्यभित्रका होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात व्यवसायी, पथप्रदर्शक, कलाकार, स्थानीय सरकार र समुदायले साझा ब्रान्ड र उद्देश्यका साथ काम गर्नुपर्छ।

उदाहरणका लागि पोखरा वा सौराहालाई गन्तव्यका रूपमा विकास गर्दा त्यहाँका होटल, रेस्टुरेन्ट, गाइड, सांस्कृतिक समूह र अन्य सेवा प्रदायकको गुणस्तर र व्यवहारमा एकरूपता आवश्यक हुन्छ।

विदेशी अनुभवबाट सिकाइ

विगत २५ वर्षदेखि नेपाल, इन्डोनेसिया, मलेसिया, थाइल्यान्ड र म्यानमारलगायतका देशका पर्यटन गन्तव्यमा काम गर्ने अवसर पाएको छु। इन्डोनेसियाको बाली, विशेषगरी उबुद, सेमिन्याक र नुसा दुआ, मलेसियाको पाङ्कोर लाउट, थाइल्यान्डको फुकेट तथा फाइ–फाइ टापु र म्यानमारको याङ्गुनमा काम गर्दा एउटा महत्वपूर्ण अनुभव प्राप्त भयो।

ती गन्तव्यमा होटलहरूले एकअर्कालाई केवल प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेर्दैनथे, साझेदारका रूपमा हेर्थे। एउटा होटलमा बसेको पर्यटक अर्को होटलको रेस्टुरेन्टमा खान जान्थ्यो, अर्को रिसोर्टको सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी हुन्थ्यो, स्थानीय बजारमा किनमेल गर्थ्यो र आसपासका पर्यटकीय क्षेत्रको भ्रमण गर्थ्यो।

त्यहाँको सोच ‘मेरो ग्राहक’ भन्दा ‘हाम्रो गन्तव्यमा आएको अतिथि’ भन्ने थियो। परिणामस्वरूप एउटै व्यवसायले होइन, सिंगो गन्तव्यले लाभ प्राप्त गर्थ्यो।

यसबाट एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिक्न सकिन्छ—सफल होटलले मात्र पर्यटन गन्तव्य बनाउँदैनन्; सफल पर्यटन गन्तव्यले होटललाई सफल बनाउँछन्।

दाङमा ठूलो सम्भावना, तर साझा सोचको कमी

नेपाल फर्किएपछि आफ्नै जिल्ला दाङको पर्यटन सम्भावनालाई नियाल्दा विदेशी अनुभव पटक–पटक सम्झिने गरेको छु।

दाङसँग प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको ठूलो भण्डार छ। सामुदायिक जीवन, कृषि, स्थानीय खानाका परिकार, थारू संस्कृति, प्राकृतिक पदमार्ग, धार्मिक स्थल तथा तराई र पहाडको मिश्रित भूगोल आफैँमा महत्वपूर्ण पर्यटकीय सम्पदा हुन्।

यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि दाङ अझै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको प्राथमिक गन्तव्य बन्न सकेको छैन। यसको प्रमुख समस्या स्रोतको अभावभन्दा साझा सोचको अभाव हो।

हामी नयाँ होटल खोलिरहेका छौँ, रिसोर्ट निर्माण गरिरहेका छौँ र नयाँ रेस्टुरेन्ट सञ्चालन गरिरहेका छौँ। तर तीमध्ये धेरैजसोले एउटै सीमित बजारभित्र ग्राहक तान्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यसले पर्यटन बजार विस्तार गर्नुको साटो भएका ग्राहकलाई बाँड्ने काम मात्र गर्छ।

हामीले आफैँलाई एउटा प्रश्न गर्नुपर्छ—पोखरा, चितवन, लुम्बिनी वा बर्दिया छाडेर कुनै पर्यटक किन दाङ आउने?

यदि यसको स्पष्ट, आकर्षक र विश्वासिलो उत्तर हामीसँग छैन भने जति धेरै होटल र रिसोर्ट थपिए पनि दाङको पर्यटन उद्योगले अपेक्षित गति लिन सक्दैन।

‘पहिले पर्यटक ल्याऔँ, त्यसपछि व्यवसाय गरौँ’

पर्यटक नै नआएपछि होटलहरूबीच हुने मूल्य प्रतिस्पर्धाले व्यवसायलाई दिगो बनाउन सक्दैन। नयाँ व्यवसाय खुल्ने, केही समय सञ्चालन हुने र पुनः बन्द हुने चक्र दोहोरिन सक्छ।

यसबाट बाहिर निस्कन व्यक्तिगत सफलताभन्दा सामूहिक सफलताको अवधारणा विकास गर्नुपर्छ।

मैले काम गरेका विभिन्न पर्यटन गन्तव्यमा होटल व्यवसायी, पर्यटन उद्यमी, स्थानीय सरकार, यातायात व्यवसायी, सांस्कृतिक समूह, कृषि उत्पादक, हस्तकलाकर्मी र स्थानीय समुदाय एउटै उद्देश्यमा एकजुट भएको देखेको छु।

उनीहरूको प्राथमिकता एउटै हुन्थ्यो—पहिले पर्यटक ल्याउने, त्यसपछि सबैले आफ्नो व्यवसाय गर्ने।

दाङमा पनि अब यही सोच विकास गर्न आवश्यक छ।

दाङले अब के गर्नुपर्छ?

होटलबीच मूल्य घटाउने प्रतिस्पर्धाभन्दा सेवा र गुणस्तर सुधार गर्ने प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ। एकअर्काको कमजोरी खोज्नुभन्दा दाङलाई कसरी आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा साझा छलफल हुनुपर्छ।

यसका लागि—

• निजी क्षेत्र र स्थानीय सरकारबीच नियमित सहकार्य हुनुपर्छ।
• दाङको छुट्टै पर्यटन ब्रान्ड र पहिचान निर्माण गर्नुपर्छ।
• स्थानीय संस्कृति, खानपान, कृषि र जीवनशैलीलाई पर्यटकीय उत्पादनका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
• यातायात, सरसफाइ, सुरक्षा र सूचना प्रणाली सुधार गर्नुपर्छ।
• होटल तथा पर्यटन व्यवसायीबीच साझा प्याकेज र गन्तव्य प्रवर्द्धनको अभ्यास गर्नुपर्छ।
• सञ्चारमाध्यम, शैक्षिक संस्था र नागरिक समाजलाई पर्यटन अभियानमा जोड्नुपर्छ।
• स्थानीय उत्पादन र हस्तकलालाई पर्यटन बजारसँग जोड्नुपर्छ।

अन्ततः पर्यटन विकासको प्रश्न ‘कति होटल बनायौँ?’ भन्ने होइन, ‘कति आकर्षक गन्तव्य बनायौँ?’ भन्ने हो।

दाङसँग पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने पर्याप्त आधार छन्। अब आवश्यकता नयाँ भवन थप्नेभन्दा ती सम्पदालाई एउटै कथा, एउटै ब्रान्ड र साझा रणनीतिमा जोड्ने हो। निजी क्षेत्र, सरकार, समुदाय र अन्य सरोकारवालाले एउटै लक्ष्य लिएर अघि बढे दाङले आफ्नो पर्यटन सम्भावनालाई वास्तविक आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

पर्यटन व्यवसायीको सफलता गन्तव्यको सफलतासँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले अब प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य र व्यक्तिगत लाभभन्दा सामूहिक गन्तव्य निर्माणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने समय आएको छ।

— लेखक अन्तर्राष्ट्रिय आतिथ्य तथा पर्यटन व्यवस्थापन विज्ञ हुन्।

Originally published on abcnews.com.np.