जनकपुरधाम । मिथिलाञ्चल क्षेत्रमा नवविवाहित मिथिलानीहरूले मनाउँदै आएको मधुश्रावणी पर्व आज विधिपूर्वक समापन हुँदैछ। साउन कृष्ण पञ्चमीदेखि सुरु भएको यो पर्व साउन शुक्ल तृतीयाका दिन समापन गर्ने मैथिल परम्परा छ। यस वर्ष पनि मिथिलाका विभिन्न बस्तीमा नवविवाहित महिलाहरूले व्रत, पूजा, सामूहिक गायन तथा ‘फूललोढी’ लगायतका विधिमार्फत पर्व मनाएका छन्।

मधुश्रावणीलाई मूलतः दाम्पत्य जीवनमा प्रेम, विश्वास र पारिवारिक सुखको कामना गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ। विवाह भएको पहिलो वर्ष नवविवाहिताले माइतीघरमा बसेर यो पर्व मनाउने परम्परा छ। पतिले पठाएको पूजा सामग्री तथा अन्य आवश्यक सामग्रीलाई ‘सरदाम’ भनिन्छ। यसमा पर्व अवधिमा आवश्यक खाद्य सामग्री, नयाँ कपडा तथा गरगहना लगायतका सामग्री समावेश हुन्छन्।

१३ दिनसम्म चल्ने अनौठो र आत्मीय परम्परा

मैथिल परम्परामा मधुश्रावणी केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, नवविवाहित महिलाका लागि माइतीसँगको पुनर्मिलन र सखी–सहेलीसँग भावनात्मक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसरसमेत हो।

व्रत अवधिमा नवविवाहिता महिलाहरू समूहमा भेला भएर शिव, पार्वती अर्थात् गौरी र विषहराको पूजा गर्छन्। उनीहरू सामूहिक रूपमा गीत गाउँछन्, हासपरिहास गर्छन् र विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिमा सहभागी हुन्छन्।

यस अवधिमा नवविवाहिताको पहिरन, श्रृङ्गार, प्रणयगीत र सामूहिक गतिविधिले गाउँबस्तीमा छुट्टै सांस्कृतिक वातावरण सिर्जना गर्छ।

‘फूललोढी’ : पर्वको विशेष आकर्षण

मधुश्रावणीको महत्वपूर्ण विधिमध्ये ‘फूललोढी’ पनि एक हो। भोलिपल्ट गरिने पूजाका लागि अघिल्लो दिन सखी–सहेलीहरू मिलेर फूल तथा बेलपत्र संकलन गर्न जाने परम्परालाई फूललोढी भनिन्छ।

सूर्यास्तअघि फूल संकलन गर्न जाने क्रममा नवविवाहिताहरूले गीत गाउँदै रमाइलो गर्ने गर्छन्। संकलित फूल तथा बेलपत्र रातभर सुरक्षित राखिन्छ र भोलिपल्ट शिव, गौरी तथा विषहराको पूजा गरिन्छ।

मधुश्रावणीमा बासी फूल चढाउने परम्परा पनि रहेको छ। पर्व सकिएपछि पूजामा प्रयोग गरिएका फूल तथा बेलपत्र पवित्र नदी, पोखरी वा तलाउमा विसर्जन गर्ने चलन छ।

‘टेमी’बाट चन्दनसम्म

मधुश्रावणीको सबैभन्दा चर्चित र संवेदनशील विधिमध्ये ‘टेमी’ लगाउने परम्परा हो।

परम्पराअनुसार व्रतको १२औँ दिन राति नवविवाहिताको देब्रे घुँडामा कपासको कातेको बत्ती अर्थात् ‘टेमी’ लगाउने गरिन्छ। टेमी लगाएको स्थानमा फोका उठे दाम्पत्य जीवनमा प्रेम अझ गाढा हुने धार्मिक विश्वास छ।

यो विधि सामान्यतः घरपरिवारका ज्येष्ठ महिलाले सम्पन्न गराउने परम्परा रहेको छ। यद्यपि पछिल्लो पुस्ताका केही मिथिलानीले टेमीको विकल्पका रूपमा शीतल चन्दनको लेप प्रयोग गर्न थालेका छन्।

शिक्षण पेसामा रहेकी सुनिता महतोका अनुसार टेमीको परम्परालाई नयाँ पुस्ताले परिष्कृत गर्दै लैजानु सकारात्मक पक्ष हो।

प्रेम र दाम्पत्य जीवनको प्रतीक

मिथिलाञ्चलका संस्कृतिविद्हरूका अनुसार मधुश्रावणीको मूल उद्देश्य नवविवाहित दम्पतीबीच प्रेम र विश्वास प्रगाढ होस् भन्ने कामना गर्नु हो।

मैथिल लोक संस्कृतिका जानकार उपप्राध्यापक मनोज झा मुक्तिका अनुसार यो पर्वले दाम्पत्य प्रेमसँगै मैथिल संस्कृति र पारिवारिक सद्भावलाई बलियो बनाउने काम गर्छ।

वर्षायामलाई परम्परागत रूपमा प्रणयभावसँग जोडिने मौसमका रूपमा समेत हेरिन्छ। त्यसैले नवविवाहित जोडीलाई भावनात्मक रूपमा नजिक ल्याउने सांस्कृतिक माध्यमका रूपमा मधुश्रावणीको विशेष महत्व रहेको उनको भनाइ छ।

इतिहासमा केही निश्चित जातीय समुदायमा सीमित रहेको यो पर्व अहिले विस्तारै साझा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा विकास भइरहेको छ। सामाजिक तथा सांस्कृतिक आदानप्रदान बढ्दै जाँदा मधुश्रावणी विभिन्न समुदायका महिलाले समेत मनाउन थालेका छन्।

शिव, गौरी र विषहराको आराधना

मधुश्रावणीमा भगवान् शिव, देवी गौरी र विषहराको विशेष पूजा गरिन्छ।

व्रत अवधिमा घरकी ज्येष्ठ महिलाले नवविवाहितालाई मधुश्रावणीसँग सम्बन्धित धार्मिक तथा पौराणिक कथा सुनाउने परम्परा छ। ती कथामा मैना पञ्चमी, विषहरि, बिहुला, मनसा, मङ्गला गौरी, पृथ्वीको जन्म, समुद्र मन्थन र सतीको कथा लगायतका प्रसङ्ग समावेश हुन्छन्।

पौराणिक मान्यताअनुसार भगवान् शिवसँग सम्बन्धित नागकन्याको कथाबाट विषहराको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ। साउन महिनामा नागिनीको पूजा गर्नेहरूलाई सर्पको भयबाट सुरक्षा मिल्ने वरदान शिवले दिएको जनविश्वास छ।

देवी गौरीलाई दाम्पत्य जीवन सुखी बनाउने तथा मनोकामना पूरा गर्ने देवीका रूपमा पूजिने भएकाले नवविवाहिताहरूले विशेष श्रद्धाका साथ उनको आराधना गर्छन्।

व्रत र पूजा विधि

परम्परागत विधिअनुसार बर्तालुले साउन कृष्ण चतुर्थीका दिन पवित्र स्नान गरी शुद्ध भएर व्रतको सङ्कल्प गर्ने गर्छन्। व्रत अवधिभर सात्विक भोजन गर्ने, मन शुद्ध राख्ने तथा धार्मिक अनुशासन पालना गर्ने चलन छ।

माइतीघरको आँगन वा सुरक्षित स्थानमा मण्डप तथा अरिपन तयार पारिन्छ। त्यहीँ शिव, गौरी र विषहराको प्रतीकात्मक स्थापना गरी पूजा गरिन्छ।

दिउँसोपछि सूर्यास्तअघि सखी–सहेलीसँग फूल संकलन गर्न जाने, प्रणयभावका गीत गाउने र सामूहिक रूपमा रमाइलो गर्ने परम्परा पनि पर्वको अभिन्न हिस्सा हो।

माइतीसँग जोडिने पर्व

मधुश्रावणीको अर्को महत्वपूर्ण सामाजिक पक्ष भनेको नवविवाहितालाई केही समय माइतीघरमा बस्ने अवसर मिल्नु हो।

विवाहपछि पहिलोपटक माइती पुग्दा पुराना सखी–सहेलीसँग भेटघाट हुने, सामूहिक रूपमा गीत गाउने र रमाइलो गर्ने भएकाले नवविवाहिताहरू यस पर्वको प्रतीक्षामा रहने गर्छन्।

यस अर्थमा मधुश्रावणी धार्मिक व्रत मात्रै नभएर विवाहपछिको नयाँ जीवनमा प्रवेश गरेकी महिलालाई माइती, साथीभाइ र आफ्नो सांस्कृतिक जरा पुनः जोड्ने अवसर पनि बनेको छ।

बदलिँदो पुस्तासँगै बदलिँदो पर्व

समयसँगै मधुश्रावणीका कतिपय विधिमा परिवर्तन देखिन थाले पनि यसको मूल सांस्कृतिक भावना भने कायम रहेको जानकारहरू बताउँछन्।

विशेषगरी ‘टेमी’ जस्तो शारीरिक पीडा हुने परम्पराको विकल्प खोजिनु, नयाँ पुस्ताले पर्वका विधिलाई आफ्नो सुविधा र स्वास्थ्यअनुकूल बनाउनु तथा विभिन्न समुदायमा यसको विस्तार हुनु मधुश्रावणीको बदलिँदो स्वरूपका रूपमा देखिन्छ।

तर सामूहिक गायन, फूललोढी, शिव–गौरीको पूजा, माइतीघरमा बसेर पर्व मनाउने र दाम्पत्य सुखको कामना गर्ने परम्परा भने अझै जीवन्त छ।

यसरी मधुश्रावणी मिथिलानी महिलाको धार्मिक आस्था, दाम्पत्य प्रेम, माइतीसँगको आत्मीयता र मैथिल लोकसंस्कृतिको जीवन्त संगमका रूपमा आज समापन हुँदैछ।

Originally published on abcnews.com.np.