काठमाडौँ । नेपालमा जापानिज इन्सेफ्लाइटिस (जेई) विरुद्धको खोप कार्यक्रम विस्तार हुँदै गए पनि यो रोग अझै सार्वजनिक स्वास्थ्यका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। सन् २०२४ सम्मको तथ्यांकमा ८७३ जना एक्युट इन्सेफ्लाइटिस सिन्ड्रोम (एईएस) का बिरामी भेटिएकामा प्रयोगशाला परीक्षणबाट ५८ जनामा जापानिज इन्सेफ्लाइटिस पुष्टि भएको र तीमध्ये १६ जनाको मृत्यु भएको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ।

पहिलो नजरमा ५८ जना संक्रमितको संख्या ठूलो नदेखिन सक्छ। तर जेईको वास्तविक जोखिम संक्रमितको संख्याभन्दा गम्भीर हुन्छ। यो रोगले मस्तिष्कमा सूजन गराउन सक्छ, गम्भीर अवस्थामा कोमा, झट्का, पक्षाघात र मृत्यु हुन सक्छ। बाँच्नेहरूमा समेत दीर्घकालीन न्युरोलोजिकल तथा व्यवहारसम्बन्धी समस्या रहन सक्छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार लक्षणसहितको गम्भीर जेईमा मृत्यु दर ३० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ र बाँचेकामध्ये ३०–५० प्रतिशतमा दीर्घकालीन असर देखिन सक्छ।

तर नेपालको पछिल्लो तथ्यांकले एउटा अर्को महत्वपूर्ण संकेत दिएको छ—जेईको जोखिम अब बालबालिकामा मात्र सीमित छैन।

कुल संक्रमितमध्ये ६६ प्रतिशत अर्थात् ३८ जना १५ वर्षभन्दा माथिका छन्। मृत्यु भएकामध्ये ८८ प्रतिशत ५० वर्षभन्दा माथिका छन्। यसले नेपालको जेई रोकथाम रणनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—बालबालिकामा केन्द्रित खोप कार्यक्रमसँगै जोखिममा रहेका वयस्क र वृद्धवृद्धासम्म कसरी पुग्ने?

तराईमा किन बढी जोखिम?

नेपालमा पुष्टि भएका जेई संक्रमितमध्ये करिब ८७ प्रतिशत तराई क्षेत्रका जिल्लाबाट रहेको तथ्यांकले रोगको भौगोलिक स्वरूप पनि देखाउँछ।

तराईमा गर्मी, वर्षा, धानखेती, पानी जम्ने क्षेत्र र लामखुट्टेको प्रजननका लागि उपयुक्त वातावरणका कारण जेईको संक्रमण चक्रलाई अनुकूल परिस्थिति मिल्न सक्छ। जेई भाइरस मुख्यतः संक्रमित Culex प्रजातिका लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा सर्छ। यसको प्राकृतिक चक्रमा लामखुट्टे, सुँगुर र केही जलपक्षी महत्वपूर्ण हुन्छन्।

त्यसैले जेईलाई केवल अस्पताल वा खोप केन्द्रको समस्या भनेर बुझ्नु पर्याप्त छैन। यसको सम्बन्ध कृषि प्रणाली, पशुपालन, पानी जम्ने स्थान, वातावरण र समुदायको व्यवहारसँग पनि जोडिएको छ।

यसै कारण झापा, सुनसरी र बारामा स्थलगत अध्ययन टोली परिचालन हुनु महत्वपूर्ण कदम हो। यस्ता अध्ययनले कहाँ संक्रमण बढिरहेको छ मात्र होइन, किन बढिरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ।

कोशी प्रदेश सबैभन्दा प्रभावित

प्रदेशगत तथ्यांकले कोशी प्रदेशलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रका रूपमा देखाएको छ।

कोशीमा २१ जनामा संक्रमण पुष्टि हुँदा नौ जनाको मृत्यु भएको छ। मधेशमा १४ संक्रमितमध्ये पाँच जनाको मृत्यु भएको छ। बागमतीमा १० संक्रमितमध्ये एक जनाको मृत्यु भएको छ।

गण्डकीमा तीन जना संक्रमित भए पनि मृत्यु भएको छैन। लुम्बिनीमा सात जना संक्रमितमध्ये एक जनाको मृत्यु भएको छ। कर्णालीमा एक र सुदूरपश्चिममा दुई जनामा संक्रमण पुष्टि भएको तथ्यांक छ।

मृत्युको भौगोलिक वितरणले पनि जोखिम एकनास नभएको देखाउँछ। झापामा मात्रै पाँच जनाको मृत्यु भएको छ भने सुनसरीमा दुई जनाको मृत्यु भएको छ। मोरङ, इलाम, रौतहट, धनुषा, पर्सा, काभ्रे र दाङमा पनि मृत्यु भएको तथ्यांक छ।

यसले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—जेईलाई केवल ‘तराईको रोग’ भनेर सीमित गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।

खोप नलगाएकामध्ये धेरै संक्रमित

सबैभन्दा गम्भीर संकेत खोपको अवस्थासँग सम्बन्धित तथ्यांकमा देखिन्छ।

प्रयोगशालाबाट पुष्टि भएका ५८ संक्रमितमध्ये करिब ९० प्रतिशतले जेईविरुद्धको खोप नलगाएको तथ्यांक छ। मृत्यु भएका सबै १६ जना खोप नलगाएका व्यक्ति रहेको खोप शाखाले जनाएको छ।

यो तथ्यांकले खोपको महत्वलाई बलियो रूपमा देखाउँछ। नेपालले सन् २००८ देखि राष्ट्रिय खोप कार्यक्रममा जेई खोप समावेश गर्दै आएको छ र देशभर चरणबद्ध रूपमा विस्तार गरेपछि जेईको घटना उल्लेख्य रूपमा घटेको WHO को नेपालसम्बन्धी निगरानी दस्तावेजले उल्लेख गर्छ।

तर समस्या अब खोप उपलब्ध छ कि छैन भन्नेभन्दा पनि खोपबाट को छुटिरहेको छ? भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

WHO नेपालका अनुसार राष्ट्रिय जेई खोप कभरेज ९५ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको छ, तर अझै खोप नपाएका बालबालिकासम्म पुग्ने र निगरानी बलियो बनाउने आवश्यकता छ।

अर्थात्, औसत राष्ट्रिय कभरेज उच्च हुनु पर्याप्त छैन। यदि कुनै निश्चित जिल्ला, समुदाय वा जोखिम समूहमा खोप छुटेको छ भने त्यही समूहमा संक्रमणको जोखिम कायम रहन्छ।

तर ९० प्रतिशत खोप नलगाएका तथ्यांकलाई कसरी बुझ्ने?

यहाँ सावधानीपूर्वक तथ्यांक बुझ्नुपर्ने हुन्छ।

खोप नलगाएका संक्रमितको अनुपात ९० प्रतिशत हुनु खोप प्रभावकारिताको प्रत्यक्ष मापन होइन। यो संक्रमितमध्ये खोपको अवस्था देखाउने तथ्यांक हो। यसबाट ‘खोप लगाएका व्यक्तिलाई जेई हुँदैन’ भन्ने पूर्ण निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

तर खोप नलगाएका संक्रमित र मृतकको उच्च अनुपातले खोप रोकथामको प्रमुख माध्यम हो भन्ने सार्वजनिक स्वास्थ्य सन्देशलाई बलियो बनाउँछ।

WHO ले पनि जेईको रोकथामका लागि सुरक्षित र प्रभावकारी खोप उपलब्ध रहेको र रोग सार्वजनिक स्वास्थ्य प्राथमिकता भएको क्षेत्रमा राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएको छ।

‘बालबालिकाको रोग’ भन्ने पुरानो बुझाइ बदल्नुपर्ने

नेपालको पछिल्लो तथ्यांकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो।

जेईका अधिकांश केस विश्वव्यापी रूपमा १५ वर्षमुनिका बालबालिकामा देखिन्छन्। तर वयस्कमा पनि संक्रमण हुन सक्छ, विशेषगरी स्थानीय संक्रमण चक्र सक्रिय भएका क्षेत्रमा। WHO ले पनि सबै उमेर समूह प्रभावित हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ।

नेपालमा पुष्टि भएका संक्रमितमध्ये ६६ प्रतिशत १५ वर्षमाथिका हुनु त्यसैले गम्भीर संकेत हो।

विशेषगरी ५० वर्षमाथिका व्यक्तिमा मृत्युको अनुपात अत्यधिक देखिनुले जोखिम सञ्चारको भाषा परिवर्तन गर्नुपर्ने देखाउँछ।

अब स्वास्थ्य सन्देश यस्तो हुनुपर्छ—

‘जेई बालबालिकालाई मात्र हुन्छ’ होइन, ‘जोखिम क्षेत्रमा सबै उमेरका मानिस सावधान हुनुपर्छ।’

वृद्धवृद्धामा मृत्युको जोखिम किन चिन्ताको विषय?

५० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिमा मृत्युको अनुपात उच्च देखिनुले वृद्ध जनसंख्यामा रोगको गम्भीरता र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचबारे थप अध्ययन आवश्यक देखाउँछ।

उमेरसँगै अन्य दीर्घरोग, प्रतिरोधात्मक क्षमतामा परिवर्तन र गम्भीर संक्रमण सहन सक्ने क्षमतामा कमी हुन सक्छ। तर नेपालको तथ्यांकले मात्रै मृत्युको कारण यही हो भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

त्यसका लागि संक्रमित व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, अस्पताल पुग्ने समय, उपचारको पहुँच, रोगको गम्भीरता र अन्य स्वास्थ्य अवस्थाको विस्तृत विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

यसैले स्वास्थ्य मन्त्रालयले जेई मृत्यु भएका सबै केसको केस–फ्याटालिटी अडिट गर्ने हो भने रोकथामका लागि अझ उपयोगी जानकारी प्राप्त हुन सक्छ।

एईएस र जेई एउटै होइनन्

सार्वजनिक बहसमा अर्को भ्रम पनि हटाउन आवश्यक छ।

८७३ जना एईएसका बिरामी भेटिनु र ५८ जनामा जेई पुष्टि हुनु एउटै कुरा होइन।

एक्युट इन्सेफ्लाइटिस सिन्ड्रोम (AES) एउटा क्लिनिकल सिन्ड्रोम हो, जबकि त्यसका कारणमध्ये जापानिज इन्सेफ्लाइटिस एउटा हो। अन्य भाइरस, ब्याक्टेरिया, परजीवी वा अन्य कारणले पनि इन्सेफ्लाइटिस हुन सक्छ।

त्यसैले ८७३ एईएस बिरामीलाई ८७३ जेई संक्रमित भन्न मिल्दैन।

प्रयोगशाला पुष्टि आवश्यक हुने कारण पनि यही हो। WHO ले जेई पुष्टि गर्न प्रयोगशाला परीक्षण आवश्यक रहेको र JEV-specific IgM परीक्षण प्रयोग गरिने बताएको छ।

नेपालले एईएस निगरानीमार्फत जेई पहिचान गर्ने प्रणाली विकास गरेको छ। राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशाला, निगरानी प्रणाली र WHO को सहयोगले यसलाई निरन्तर बलियो बनाउने काम भइरहेको छ।

खोपसँगै वातावरणीय निगरानी पनि आवश्यक

जेई नियन्त्रणको सबैभन्दा प्रभावकारी आधार मानव खोप हो। तर खोपसँगै रोगको वातावरणीय जोखिम बुझ्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

धानखेती, सिंचाइ, पानी जम्ने क्षेत्र, लामखुट्टेको प्रजनन स्थल र पशुपालनको स्वरूपमा आएको परिवर्तनले संक्रमणको जोखिम प्रभावित गर्न सक्छ। WHO ले पनि जेई संक्रमणको भौगोलिक विस्तार कृषि विकास र सघन धानखेतीसँग सम्बन्धित हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ।

त्यसैले स्वास्थ्य मन्त्रालयको स्थलगत अध्ययन केवल ‘कति बिरामी भेटिए?’ भन्ने प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन।

यसले कम्तीमा चार कुरा खोज्नुपर्छ—

कुन समुदायमा खोप छुटेको छ?

कहाँ लामखुट्टेको जोखिम बढी छ?

कहाँ मानिस, सुँगुर र पानीका स्रोतबीच नजिकको सम्पर्क छ?

संक्रमित बिरामी अस्पताल पुग्न कति समय लाग्यो?

यस्ता तथ्यांकले भविष्यको रोकथाम रणनीति बनाउन सहयोग गर्छ।

जेईको उपचारभन्दा रोकथाम महत्वपूर्ण

जेईका लागि अहिले कुनै विशिष्ट एन्टिभाइरल उपचार छैन। गम्भीर बिरामीको उपचार मुख्यतः सहायक उपचार, लक्षण नियन्त्रण र जटिलता व्यवस्थापनमा आधारित हुन्छ।

त्यसैले संक्रमण भइसकेपछि अस्पतालमा उपचार गर्नुभन्दा संक्रमण रोक्नु नै ठूलो रणनीति हो।

यसमा खोप पहिलो प्राथमिकता हो। त्यससँगै लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिने उपाय, घर वरपर पानी जम्न नदिने, जोखिम क्षेत्रमा राति लामो बाहुला भएका कपडा लगाउने, झुल वा रिपेलेन्ट प्रयोग गर्ने र ज्वरोसँगै चेतना परिवर्तन, झट्का, घाँटी कडापन वा अन्य न्युरोलोजिकल लक्षण देखिए तत्काल स्वास्थ्य संस्था पुग्ने विषयमा जनचेतना आवश्यक हुन्छ। WHO ले पनि लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्ने व्यक्तिगत उपायहरू सिफारिस गरेको छ।

अब चुनौती ‘खोप छ’ बाट ‘सबैले पाए’ तर्फ

नेपालमा जेई खोप कार्यक्रम विस्तार हुनु ठूलो सार्वजनिक स्वास्थ्य उपलब्धि हो। तर पछिल्लो तथ्यांकले अझै एउटा खाडल देखाएको छ।

खोप कार्यक्रम चलिरहेको छ, तर संक्रमित र मृत्यु हुनेमध्ये ठूलो हिस्सा खोपबाट छुटेको छ।

त्यसैले अब रणनीति केवल नियमित खोप कार्यक्रम सञ्चालन गर्नेमा सीमित हुनु हुँदैन। छुटेका बालबालिका, दुर्गम समुदाय र उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा सक्रिय रूपमा पुग्नुपर्ने देखिन्छ।

सन् २०२५ मा WHO र नेपाल सरकारको संयुक्त प्रयासले पनि खोपबाट छुटेका बालबालिका पहिचान र एईएस निगरानी बलियो बनाउन जोड दिएको थियो।

नेपालमा जेईको संख्या विगतको तुलनामा घटेको भए पनि रोग समाप्त भएको छैन। उल्टै, अहिलेको तथ्यांकले यसको जोखिमको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको संकेत गरेको छ।

तराईमा संक्रमणको उच्च उपस्थिति, वयस्क र वृद्धमा देखिएको ठूलो हिस्सा, खोप नलगाएका संक्रमितको उच्च अनुपात र केही जिल्लामा मृत्युको केन्द्रित वितरण—यी सबैलाई एउटै चेतावनीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

जापानिज इन्सेफ्लाइटिस नियन्त्रणको मुख्य हतियार अस्पताल होइन, रोकथाम हो।

खोपको पहुँच बढाउने, छुटेकालाई खोजेर खोप दिने, जोखिम क्षेत्रको वातावरणीय निगरानी गर्ने, लामखुट्टेबाट बच्ने व्यवहार प्रवर्द्धन गर्ने र एईएसको प्रयोगशाला निगरानी बलियो बनाउने काम सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ।

किनभने ५८ संक्रमित र १६ मृत्यु केवल तथ्यांक होइनन्। ती तथ्यांकले नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीलाई एउटा सरल प्रश्न सोधिरहेका छन्—

खोप उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि जोखिममा रहेका मानिससम्म त्यो खोप किन पुगिरहेको छैन?

यसको उत्तर खोज्नु नै अब जेई नियन्त्रणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण काम हो।

Originally published on abcnews.com.np.