काठमाडौँ । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) ले मानिसको दैनिक जीवनका जटिल काम मात्र होइन, कहिलेकाहीँ निकै सामान्य देखिने समस्याको समाधानमा समेत आश्चर्यजनक सहयोग गर्न सक्छ। भारतको मध्य प्रदेशस्थित उज्जैनको महाकाल मन्दिरबाहिर भएको एउटा घटनाले यसको रोचक उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।

गोवाका शुभाङ्क बोरकर महाकाल मन्दिर दर्शनका लागि पुगेका थिए। दर्शनपछि बाहिर निस्कँदा भने उनी एउटा सामान्य तर झन्झटिलो समस्यामा परे—सयौँ जुत्ताबीच आफ्नो जुत्ता कुन हो भनेर छुट्याउनै मुस्किल भयो।

मन्दिरबाहिर ठूलो संख्यामा भक्तजनका जुत्ता एकै ठाउँमा राखिएका थिए। एउटै प्रकारका जुत्ता, एउटै रङ र उस्तै डिजाइनका कारण आफ्नो जुत्ता पहिचान गर्न उनलाई समस्या भयो।

तर उनले परम्परागत रूपमा एक–एक जोडी खोज्ने बाटो रोजेनन्। यसको सट्टा मोबाइल फोन निकाले र च्याटजिपिटीलाई आफ्नो ‘जुत्ता खोज्ने सहायक’ बनाए।

सयौँ जुत्ताको बीचमा एआईको खोजी

बोरकरले सुरुमा मन्दिरबाहिर राखिएका जुत्ताका र्याक र विभिन्न भागको तस्बिर खिचे।

त्यसपछि उनले आफ्नो जुत्ताको छुट्टै तस्बिर च्याटजिपिटीमा अपलोड गरे। आफ्नो जुत्ता कस्तो देखिन्छ भन्ने जानकारी दिँदै उनले मन्दिरबाहिर राखिएका जुत्ताका तस्बिरमध्ये आफ्नो जोडी पहिचान गर्न एआईसँग सहयोग मागे।

त्यसपछि सुरु भयो एउटा रोचक डिजिटल खोजी।

उनले जुत्ता राखिएका र्याकका विभिन्न भागको फोटो क्रमशः खिचेर च्याटजिपिटीमा पठाउँदै गए। एआईले प्रत्येक तस्बिरमा देखिएका जुत्ताहरूको आकार, रङ, डिजाइन र अन्य दृश्य विशेषता तुलना गर्दै सम्भावित जोडी पहिचान गर्ने प्रयास गर्‍यो।

अन्ततः च्याटजिपिटीले एउटा निश्चित जोडीलाई सम्भावित मिल्दो जुत्ताका रूपमा संकेत गर्‍यो।

त्यो वास्तवमै बोरकरले खोजिरहेको जुत्ता थियो।

‘साइबर सुरक्षाकर्मी’को एआई प्रयोग

बोरकरले आफ्नो यो प्रयोग सामाजिक सञ्जाल इन्स्टाग्राममा भिडियोमार्फत सार्वजनिक गरेका छन्।

उनले आफूलाई ‘हप्ताका दिनमा ह्याकर अर्थात् साइबर सुरक्षा क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्ति र सप्ताहन्तमा घुमन्ते’ भनेर चिनाएका छन्।

उनको भिडियोमा सुरुमा आफूले जुत्ताको भीडमा आफ्नो क्लग्स पहिचान गर्न नसकेको देखिन्छ। त्यसपछि उनले च्याटजिपिटीको सहयोग लिएको प्रक्रिया देखाएका छन्।

यो घटना भाइरल हुनुको कारण पनि यही हो—एआईको प्रयोगका लागि कुनै अत्याधुनिक प्रयोगशाला, विशेष क्यामेरा वा महँगो सफ्टवेयर आवश्यक परेन।

एउटा सामान्य स्मार्टफोन, केही तस्बिर र एआई पर्याप्त भयो।

वास्तवमा च्याटजिपिटीले के गर्‍यो?

यस घटनालाई ‘एआईले जुत्ता देखेर सम्झियो’ भनेर मात्र बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।

च्याटजिपिटीको भिजन क्षमताले तस्बिरमा रहेका दृश्य वस्तुहरूको विशेषता विश्लेषण गर्न सक्छ। बोरकरले आफ्नो जुत्ताको सन्दर्भ तस्बिर दिएपछि अन्य तस्बिरमा त्यससँग मिल्दोजुल्दो वस्तु पहिचान गर्न एआईलाई आग्रह गरेका थिए।

यस प्रक्रियामा एआईले सम्भावित रूपमा—

• जुत्ताको रङ,
• आकार,
• डिजाइन,
• अगाडिको बनावट,
• स्ट्र्याप वा क्लग्सको संरचना,
• दृश्य रूपमा देखिने विशिष्ट चिन्ह

जस्ता विशेषता तुलना गरेको हुन सक्छ।

यसले मानिसले गर्ने ‘हेरेर मिलाउने’ कामलाई ठूलो संख्यामा रहेका वस्तुमा छिटो गर्न सहयोग पुर्‍यायो।

यद्यपि एआईले सधैँ सही पहिचान गर्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। पर्याप्त प्रकाश नभएको, तस्बिर धमिलो भएको वा एउटै डिजाइनका धेरै जुत्ता भएमा यसले गलत जोडी पनि देखाउन सक्छ।

त्यसैले यस्तो अवस्थामा एआईको सुझावलाई सहयोगी संकेतका रूपमा लिनु उचित हुन्छ, अन्तिम प्रमाणका रूपमा होइन।

एआई अब ‘ठूला काम’मा मात्र सीमित छैन

यस घटनाको सबैभन्दा रोचक पक्ष जुत्ता भेट्टाउनु मात्र होइन।

एआईबारे अहिलेसम्मको सार्वजनिक धारणा प्रायः ठूला विषयमा केन्द्रित छ—लेख लेख्ने, कोड बनाउने, अनुसन्धान गर्ने, तस्बिर सिर्जना गर्ने, भाषान्तरण गर्ने वा जटिल तथ्य विश्लेषण गर्ने।

तर एआईको वास्तविक प्रभाव मानिसको दैनिक जीवनका यस्तै साना समस्यामा देखिन थालेको छ।

हराएको वस्तु खोज्नु, फोटोमा कुनै वस्तु पहिचान गर्नु, सामानको सूची बनाउनु, पुरानो फोटोमा देखिएका वस्तुको तुलना गर्नु, यात्रामा सामान छुट्याउनु वा ठूलो संख्यामा रहेका दृश्य वस्तुमध्ये एउटा निश्चित वस्तु खोज्नु—यी सबै काममा कम्प्युटर भिजन उपयोगी हुन सक्छ।

महाकाल मन्दिरको जुत्ता खोज्ने घटना त्यसको अत्यन्त सरल तर प्रभावकारी उदाहरण बनेको छ।

कल्पना गरौँ—यही प्रविधि भविष्यमा स्मार्टफोनको क्यामेरासँग अझ गहिरोसँग जोडियो भने?

कुनै पार्किङस्थलमा आफ्नो गाडी खोज्दा फोनले वरपरका गाडी स्क्यान गरेर सम्भावित आफ्नो गाडी देखाउन सक्छ।

ठूलो सामान भण्डारण केन्द्रमा आफ्नो बाकस खोज्न सकिन्छ।

विमानस्थलमा सयौँ झोलामध्ये आफ्नो ब्याग पहिचान गर्न सकिन्छ।

कपडाको पसलमा एउटै डिजाइनका सयौँ सामानमध्ये आफूले खोजेको मोडल छुट्याउन सकिन्छ।

त्यसैले बोरकरको प्रयोग सामान्य भए पनि यसको पछाडि रहेको प्रविधिको सम्भावना भने निकै ठूलो छ।

यहाँ एउटा सावधानी पनि आवश्यक छ। एआईले तस्बिरको आधारमा कुनै वस्तु ‘यही हो’ भनेर सुझाव दिए पनि त्यो निर्णय सधैँ सही हुन्छ भन्ने हुँदैन। विशेषगरी उस्तै देखिने वस्तु धेरै भएमा एआई भ्रमित हुन सक्छ।

यस घटनामा बोरकरले अन्ततः आफूले खोजेको जुत्ता भेट्टाएकोले प्रयोग सफल भयो। तर त्यसलाई एआईले हरेक पटक हराएको वस्तु शतप्रतिशत सही पहिचान गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

बरु यसको सही अर्थ यस्तो हुन्छ—

एआईले मानिसको आँखालाई प्रतिस्थापन गरेको होइन, मानिसको खोजी प्रक्रियालाई तीव्र बनाएको हो।

‘जुत्ता खोज्ने एआई’भन्दा ठूलो कथा

उज्जैनको यो सानो घटना वास्तवमा एआईको बदलिँदो भूमिकाको एउटा झलक हो।

एआई अब केवल कार्यालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र वा प्रविधि कम्पनीको उपकरण रहेन। यो बिस्तारै मानिसको दैनिक व्यक्तिगत सहायकबन्न थालेको छ।

कहिलेकाहीँ त्यसले ठूलो अनुसन्धान गर्छ।

कहिलेकाहीँ लामो रिपोर्ट लेख्छ।

र कहिलेकाहीँ—महाकाल मन्दिरबाहिर सयौँ जुत्ताबीच आफ्नो एउटा जोडी खोजिदिन्छ।

यही कारण बोरकरको प्रयोग सामाजिक सञ्जालमा रोचक बनेको हो।

भविष्यको एआई सायद मानिसको जीवनका ठूला निर्णयमा मात्र होइन, ‘मेरो जुत्ता कहाँ छ?’ जस्ता साना समस्यामा पनि पहिलो सहायक बन्नेछ।

Originally published on abcnews.com.np.