काठमाडौं । सामाजिक सञ्जालमा लगातार छोटा भिडियो अर्थात् रिल्स स्क्रोल गर्ने बानीले मस्तिष्कको सक्रियता र आत्मनियन्त्रणसँग सम्बन्धित प्रणालीमा असर पार्न सक्ने नयाँ अध्ययनले देखाएको छ।

चीनको झेजियाङ विश्वविद्यालयका युजेङ हुको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनअनुसार लामो समयसम्म आकर्षक सर्ट भिडियो हेर्दा मस्तिष्क ‘फ्लो’ अर्थात् अत्यधिक तल्लीन हुने अवस्थामा पुग्न सक्छ।

जर्नल ‘न्युरोइमेज’मा प्रकाशित अध्ययनमा ५६ जना युवाको मस्तिष्कलाई फङ्सनल म्याग्नेटिक रेजोनेन्स इमेजिङलगायत प्रविधिबाट अध्ययन गरिएको थियो। सहभागीलाई विभिन्न प्रकारका सर्ट भिडियो हेर्न लगाएर त्यस क्रममा मस्तिष्कका विभिन्न भागमा हुने गतिविधि र न्युरोकेमिकल परिवर्तनको अध्ययन गरिएको थियो।

निर्णय र आत्मनियन्त्रणसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा कमी

अनुसन्धानमा मस्तिष्कको अगाडिको भागमा रहेको डोर्सल एन्टेरियर सिंगुलेट कोर्टेक्स (डीएसीसी) मा ग्लुटामेट र गामा–एमिनोब्युटिरिक एसिडको स्तर मापन गरिएको थियो। यसका लागि प्रोटोन म्याग्नेटिक रेजोनेन्स स्पेक्ट्रोस्कोपी प्रयोग गरिएको थियो।

सहभागीले आफूलाई मन परेका भिडियो हेर्दा डीएसीसी र डोर्सोलाटरल प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स (डीएलपीएफसी) को गतिविधिमा कमी देखिएको अनुसन्धानकर्ताले बताएका छन्।

यी दुवै क्षेत्र निर्णय क्षमता, ध्यान, व्यवहार नियन्त्रण र आत्मनियन्त्रणसँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले अत्यधिक आकर्षक सामग्रीमा लगातार तल्लीन हुँदा यी क्षेत्रमा देखिएको गतिविधिको कमीलाई अनुसन्धानकर्ताले महत्त्वपूर्ण मानेका छन्।

आकर्षक भिडियोले बढाउँछ तल्लीनता

अध्ययनमा सहभागीले तुरुन्तै स्किप गरेका भिडियोले तुलनात्मक रूपमा कम प्रभाव पारेको पाइएको थियो। यसले भिडियोको आकर्षण र त्यसमा प्रयोगकर्ताले बिताउने समयबीच सम्बन्ध रहेको संकेत गर्छ।

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार सर्ट भिडियो हेर्दैमा मानिसको कग्निटिभ कन्ट्रोल पूर्ण रूपमा असफल हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर अत्यधिक आकर्षक सामग्री लगातार र विशेष प्रयासबिना हेर्दा मानिस ‘फ्लो’ अवस्थामा पुग्न सक्ने देखिएको छ।

‘फ्लो’ भन्नाले कुनै गतिविधिमा व्यक्ति यति धेरै तल्लीन हुनु हो कि समय बितेको वा वरिपरिका गतिविधिप्रति ध्यान कम भएको महसुस हुन्छ। लगातार रिल्स स्क्रोल गर्दा पनि यस्तै अवस्था सिर्जना हुन सक्ने अध्ययनले संकेत गरेको छ।

एल्गोरिदमले बढाउन सक्छ स्क्रोलिङ

सर्ट भिडियो प्लेटफर्मका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको रुचिअनुसार लगातार नयाँ सामग्री प्रस्तुत गर्छन्। एउटा भिडियो सकिनासाथ अर्को आकर्षक भिडियो उपलब्ध हुने भएकाले प्रयोगकर्तालाई लामो समयसम्म स्क्रोल गरिरहन सहज हुन्छ।

कुनै सामग्री निकै आकर्षक हुँदा मस्तिष्कको निगरानी तथा नियन्त्रण प्रणाली केही हदसम्म खुकुलो हुन सक्ने र अर्को भिडियो हेर्न विशेष निर्णय लिनुपर्ने आवश्यकता कम हुँदै जाने अनुसन्धानकर्ताको भनाइ छ। यसले स्क्रोलिङलाई क्रमशः स्वचालित व्यवहारजस्तो बनाउन सक्ने देखिएको छ।

अध्ययनमा मस्तिष्कमा हुने ग्लुटामेटको स्तरमा व्यक्तिअनुसार देखिने भिन्नताले पनि भूमिका खेल्न सक्ने संकेत गरिएको छ। यसका कारण केही व्यक्तिलाई सर्ट भिडियो हेर्नबाट आफूलाई रोक्न अरूको तुलनामा बढी कठिन हुन सक्ने सम्भावना औँल्याइएको छ।

‘रिल्स’लाई नै लत भने प्रमाणित भएको छैन

अनुसन्धानले सर्ट भिडियो हेर्नुलाई नै ‘लत’ वा सबै प्रयोगकर्तामा निश्चित रूपमा हुने मस्तिष्कीय समस्या भनेर प्रमाणित गरेको छैन। बरु, अत्यधिक आकर्षक डिजिटल सामग्रीप्रति मानिसको प्रतिक्रिया किन फरक हुन्छ र केही व्यक्तिलाई स्क्रोलिङ रोक्न किन कठिन हुन्छ भन्ने विषयमा थप अनुसन्धानको आवश्यकता देखाएको छ।

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार सर्ट भिडियो केही मिनेट मनोरञ्जनका लागि प्रयोग गर्नु र घण्टौँसम्म अनियन्त्रित रूपमा स्क्रोल गरिरहनु फरक कुरा हो।

अध्ययनले डिजिटल सामग्री प्रयोग गर्दा समयको सीमा निर्धारण गर्ने, बीच–बीचमा ब्रेक लिने र स्वचालित रूपमा स्क्रोल गरिरहने बानीप्रति सचेत हुनुपर्ने आवश्यकतातर्फ ध्यानाकर्षण गराएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.