काठमाडौं । तिब्बततर्फबाट बुधबार बिहान आएको अस्वाभाविक तथा विनाशकारी बाढी रसुवाको उत्तरी सीमावर्ती क्षेत्र हुँदै भोटेकोशी नदीमा प्रवेश गरेपछि टिमुरे, रसुवागढी र स्याफ्रुबेँसी क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति भएको छ। बाढीको प्रभाव भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदी प्रणालीमा फैलिँदा नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवनसम्मका तटीय क्षेत्र उच्च सतर्कतामा राखिएका छन्।

प्रारम्भिक रूपमा प्राप्त सूचना, मौसमसम्बन्धी तथ्यांक, विज्ञहरूको आकलन तथा स्याटेलाइट तस्बिरको अध्ययनले यो घटना सामान्य वर्षाजन्य बाढीभन्दा फरक प्रकृतिको हुनसक्ने संकेत गरेका छन्। यद्यपि, बाढीको वास्तविक स्रोत र कारणबारे औपचारिक तथा वैज्ञानिक पुष्टि हुन भने अझै बाँकी छ।

एक्कासि आयो ठूलो पानी

बुधबार बिहान छोटो समयमै तिब्बततर्फबाट ठूलो परिमाणमा पानी तीव्र वेगका साथ भोटेकोशी नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेको थियो। नदीको सतह एकाएक बढेपछि तटीय बस्ती, बजार, सडक, पुल, भन्सार क्षेत्र तथा अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको प्रारम्भिक विवरण आएका छन्।

विज्ञहरूका अनुसार सामान्य मनसुनी वर्षाबाट हुने बाढीको तुलनामा यस्तो अचानक आउने बाढीको स्रोत उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको कुनै प्राकृतिक अवरोध भत्किनु, हिमपहिरो जानु, हिमताल फुट्नु वा हिमनदीजन्य जलस्रोतबाट अचानक ठूलो परिमाणमा पानी निस्कनु हुनसक्छ।

जलविज्ञान तथा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी निकायहरूले यही कोणबाट घटनाको अध्ययन सुरु गरेका छन्।

हिमपहिरोले खोला थुनियो र फुट्यो ?

विपद्विज्ञ वसन्तराज अधिकारीले प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा लेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा हिमपहिरो गएर नदी थुनिएको र पछि उक्त प्राकृतिक अवरोध फुट्दा ठूलो बाढी आएको हुनसक्ने बताएका छन्।

उनका अनुसार हिमपहिरो वा ठूलो पहिरोका कारण नदी थुनिएपछि अस्थायी प्राकृतिक बाँध बन्न सक्छ। त्यसपछि पानी निरन्तर जम्मा हुँदै जाँदा बाँधको क्षमता कमजोर हुन्छ र अन्ततः फुट्दा थुनिएको ठूलो परिमाणको पानी, ढुंगा, माटो तथा अन्य अवसादसहित तल्लो क्षेत्रमा विनाशकारी बाढी आउन सक्छ।

यही प्रक्रियाले छोटो समयमा असाधारण रूपमा ठूलो बाढी सिर्जना गरेको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ। तर, घटनास्थलको प्रत्यक्ष अवलोकन र उच्च गुणस्तरको स्याटेलाइट विश्लेषणबिना यसलाई अन्तिम निष्कर्ष मान्न सकिँदैन।

भूकम्पले पनि भूमिका खेलेको हुनसक्ने अनुमान

बाढी आउनुअघि लेन्दे क्षेत्रलाई केन्द्र बनाएर बिहान ८ बजेर ३७ मिनेटमा ४.५ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको जानकारी आएको छ।

विपद्विज्ञहरूले यस्तो भूकम्पले उच्च हिमाली क्षेत्रमा अस्थिर हिम, चट्टान वा पहिरो खस्न सहयोग पुर्‍याएको हुनसक्ने सम्भावना पनि औँल्याएका छन्। यदि भूकम्पका कारण हिमपहिरो वा पहिरो गएको हो भने त्यसले खोला थुन्ने र पछि प्राकृतिक बाँध फुट्ने श्रृंखलाबद्ध प्रक्रिया सुरु गरेको हुनसक्छ।

तर, भूकम्प र बाढीबीच प्रत्यक्ष कारण–परिणाम सम्बन्ध रहेको वैज्ञानिक पुष्टि भने भइसकेको छैन।

स्याटेलाइट तस्बिरले देखाएको सम्भावित संकेत

भौगोलिक सूचना प्रणाली विज्ञ विष्णु महर्जनका अनुसार अगस्ट २४ मा प्राप्त सेन्टिनेल स्याटेलाइट तस्बिरको तुलनात्मक अध्ययन गर्दा बाढी आउनुअघि नै तिब्बततर्फको माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा पानीको प्रवाह वा जलस्रोतमा परिवर्तन भएको संकेत देखिएको छ।

प्रारम्भिक विश्लेषणअनुसार सम्भावित सक्रिय जलप्रवाह क्षेत्र भोटेकोशीसँग जोडिने स्थानबाट करिब ३५ देखि ३८ किलोमिटर माथिल्लो क्षेत्रमा रहेको हुनसक्छ।

हिमाली क्षेत्रमा हिमतालको सतह अचानक परिवर्तन हुनु, पानी बाहिरिने नयाँ निकास मार्ग बन्नु, हिमनदीको सतहमा पानी जम्मा हुनु वा पुरानो जलमार्ग पुनः सक्रिय हुनुजस्ता घटनाले छोटो अवधिमै ठूलो बाढी निम्त्याउन सक्छन्।

तर स्याटेलाइट तस्बिरमा देखिएको परिवर्तन नै हिमताल विस्फोट वा हिमनदीबाट आकस्मिक रूपमा पानी निस्किएको प्रत्यक्ष प्रमाण हो भन्न भने अझै सकिने अवस्था छैन।

चीनतर्फ पनि पहिरो र बाढीको सूचना

यसैबीच, चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रअन्तर्गत शिगात्सेको केरुङ क्षेत्रमा पहिरो र आकस्मिक बाढीका कारण क्षति भएको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ। नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रसँग जोडिएको यस घटनाले भोटेकोशी बाढीको सम्भावित स्रोतबारे थप प्रश्न उठाएको छ।

यदि तिब्बततर्फको माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा पहिरो, हिमपहिरो वा कुनै प्राकृतिक बाँध भत्किएको हो भने त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालतर्फको नदी प्रणालीमा देखिन सक्ने विज्ञहरूको आकलन छ।

तर चीनतर्फ भएको पहिरो र रसुवामा आएको विनाशकारी बाढी एउटै घटनाको श्रृंखला हुन् वा फरक–फरक घटना हुन् भन्ने विषयमा विस्तृत वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक देखिएको छ।

२०२५ को विनाशकारी बाढीसँग समानता

हालको घटनाले सन् २०२५ जुलाईमा रसुवागढी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीको स्मरण गराएको छ। त्यसबेला पनि तिब्बततर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रबाट अचानक ठूलो परिमाणमा पानी र अवसाद नेपालतर्फ प्रवेश गर्दा नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा ठूलो क्षति भएको थियो।

त्यस घटनापछि गरिएको स्याटेलाइट तथा जलविज्ञानसम्बन्धी अध्ययनले भोटेकोशी जलाधार तिब्बततर्फ हुने हिमनदी, हिमताल र भू–भौतिक परिवर्तनप्रति अत्यन्त संवेदनशील रहेको संकेत गरेको थियो।

लगातार दोस्रोपटक सीमा–पार जलाधारबाट असाधारण प्रकृतिको बाढी आउनुले हिमाली विपद्को जोखिमलाई नयाँ ढंगले बुझ्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

अब के अध्ययन गर्नुपर्छ ?

विज्ञहरूका अनुसार बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन तत्काल बहुविषयगत अनुसन्धान आवश्यक छ। यसका लागि—

• बाढीअघि र पछिका उच्च रिजोलुसन स्याटेलाइट तस्बिर तुलना गर्नुपर्ने,
• सम्भावित हिमताल तथा हिमनदी क्षेत्रमा पानीको सतह र क्षेत्रफलमा आएको परिवर्तन अध्ययन गर्नुपर्ने,
• हिमपहिरो वा पहिरो गएको स्थान पहिचान गर्नुपर्ने,
• सम्भावित प्राकृतिक बाँध बनेको र फुटेको प्रमाण खोज्नुपर्ने,
• डिजिटल उचाइ नमुनामार्फत पानीको सम्भावित बहाव मार्ग विश्लेषण गर्नुपर्ने,
• वर्षाको वास्तविक तथ्यांकसँग नदीको बहाव र स्याटेलाइट विवरण तुलना गर्नुपर्ने,
• र चीन तथा नेपालका सम्बन्धित प्राविधिक निकायबीच तत्काल तथ्य तथा सूचना आदानप्रदान गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

सामान्य बाढी होइन, सीमा–पार विपद्को चुनौती

रसुवाको भोटेकोशीमा आएको यो बाढीले नेपालको हिमाली विपद् व्यवस्थापनमा एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ—नेपालभित्र वर्षा नभए पनि सीमा–पार हिमाली क्षेत्रमा भएको प्राकृतिक घटनाले केही घण्टामै नेपालका बस्ती, सडक, व्यापारिक संरचना र नदी तटीय क्षेत्रलाई विनाशकारी रूपमा प्रभावित पार्न सक्छ।

त्यसैले यसको समाधान केवल स्थानीय बाढी पूर्वानुमान प्रणालीले मात्र सम्भव हुँदैन। तिब्बततर्फका हिमताल, हिमनदी, पहिरो सम्भावित क्षेत्र र नदी अवरोधको नियमित संयुक्त निगरानी आवश्यक देखिन्छ।

अहिलेका प्रारम्भिक संकेतले हिमपहिरो, पहिरोले नदी थुनिनु र त्यसपछि प्राकृतिक बाँध फुट्नु सम्भावित कारणमध्ये प्रमुख रहेको देखाए पनि हिमताल विस्फोट वा अन्य हिमनदीजन्य प्रक्रियालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिएको छैन।

घटनाको वास्तविक कारण पुष्टि नभएसम्म सबै निष्कर्षलाई प्रारम्भिक वैज्ञानिक अनुमानकै रूपमा लिनुपर्नेछ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—रसुवाको यो बाढीले हिमालय क्षेत्रमा बढ्दो भू–भौतिक र जलवायुजन्य जोखिमको गम्भीर चेतावनी दिएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.