वासिङ्टन डी.सी. । टेस्लाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत एलन मस्कले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को विकास अपेक्षाभन्दा तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको बताउँदै आगामी केही वर्षमै एआईले मानव बुद्धिलाई उछिन्न सक्ने भविष्यवाणी गरेका छन्।

‘द इकोनोमिस्ट’की प्रधान सम्पादक ज्यानी मिन्टन बेड्डोजसँगको अन्तर्वार्ताका क्रममा मस्कले एआईको तीव्र विकासले मानव समाज, रोजगारी र विश्व अर्थतन्त्रमा गहिरो प्रभाव पार्ने धारणा व्यक्त गरेका हुन्।

मस्कका अनुसार अबको करिब पाँच वर्षभित्र एआईले मानव बुद्धिलाई पार गर्न सक्ने सम्भावना छ। त्यसपछि एआईको क्षमता अझ तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै जाँदा आगामी एक दशकभित्र रोजगारीको प्रकृतिमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्ने उनको अनुमान छ।

मानव बुद्धिभन्दा शक्तिशाली एआई ?

मस्क लामो समयदेखि एआईको तीव्र विकासका सम्भावना र जोखिमबारे चेतावनी दिँदै आएका छन्। पछिल्लो अभिव्यक्तिमा पनि उनले एआईलाई केवल मानिसको काममा सहयोग गर्ने प्रविधिका रूपमा सीमित नराखी मानवको बौद्धिक क्षमताभन्दा माथि पुग्न सक्ने प्रविधिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

एआई प्रणालीले अहिले नै लेखन, चित्र निर्माण, कोडिङ, तथ्य विश्लेषण, अनुवाद, अनुसन्धान तथा विभिन्न व्यावसायिक काममा मानिसलाई सहयोग गरिरहेका छन्। कम्प्युटिङ क्षमता र एआई मोडेलको क्षमतामा तीव्र वृद्धि भइरहेका बेला मस्कले आगामी केही वर्षमा यो क्षमता मानव स्तरभन्दा माथि पुग्न सक्ने बताएका हुन्।

उनको भविष्यवाणी सही साबित भएमा यसले शिक्षा, रोजगारी, उद्योग, स्वास्थ्य, वित्त तथा सरकारी सेवासहित अर्थतन्त्रका लगभग सबै क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

रोजगारीमा कस्तो असर पर्ला ?

मस्कको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चिन्ता एआईले रोजगारीमा पार्न सक्ने प्रभावसँग सम्बन्धित छ।

उनका अनुसार एआई र स्वचालनको विस्तारसँगै मानिसले अहिले गर्दै आएका धेरै काम मेसिन तथा एआई प्रणालीले गर्न सक्नेछन्। यसले विशेषगरी दोहोरिने प्रकृतिका तथा नियममा आधारित काममा रोजगारीको माग घटाउन सक्छ।

तर यसको अर्थ मानिसका लागि सबै प्रकारका रोजगारी समाप्त हुने भन्ने होइन। एआईले केही पुराना काम विस्थापित गरेसँगै नयाँ प्रकारका काम र व्यवसाय सिर्जना गर्ने सम्भावना पनि उत्तिकै रहन्छ।

तर मस्कको तर्कअनुसार परिवर्तनको गति अत्यन्त तीव्र भयो भने नयाँ रोजगारी सिर्जना हुने गति र पुराना रोजगारी विस्थापित हुने गति बीच ठूलो अन्तर उत्पन्न हुन सक्छ।

एक दशकमा रोजगारीको ठूलो परिवर्तन

मस्कले आगामी १० वर्षभित्र रोजगारीका अवसरमा उल्लेख्य कमी आउन सक्ने संकेत गरेका छन्।

एआईले मानिसभन्दा छिटो, सस्तो र धेरै अवस्थामा बढी सटीकताका साथ काम गर्न थालेपछि कम्पनीहरूले श्रमको परम्परागत संरचनामाथि पुनर्विचार गर्न सक्नेछन्।

यसको प्रभाव कार्यालयका नियमित कामदेखि उत्पादन, ग्राहक सेवा, लेखा, यातायात, सामग्री सिर्जना र प्राविधिक क्षेत्रमा समेत पर्न सक्छ।

यद्यपि, एआईले मानिसको काम पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्छ कि मानिस र एआईबीचको सहकार्यले नयाँ श्रम बजार निर्माण गर्छ भन्ने विषय अझै बहसकै क्रममा छ।

अर्थतन्त्रमा अवसर र जोखिम

एआईको व्यापक प्रयोगले उत्पादकत्व बढाउन सक्ने भएकाले विश्व अर्थतन्त्रका लागि ठूलो अवसर पनि सिर्जना हुन सक्छ।

कम समय र कम स्रोत प्रयोग गरेर धेरै उत्पादन तथा सेवा उपलब्ध गराउन सकिने भएकाले कम्पनीहरूको लागत घट्न सक्छ। नयाँ प्रविधि, नयाँ उद्योग र नयाँ व्यवसायको विकासले आर्थिक वृद्धि पनि तीव्र बनाउन सक्छ।

तर यसको अर्को पक्ष आय र सम्पत्तिको असमानता हो।

एआई प्रविधि तथा त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधारमाथि नियन्त्रण राख्ने कम्पनी र व्यक्तिले ठूलो आर्थिक लाभ प्राप्त गर्न सक्नेछन्। अर्कोतर्फ, एआईका कारण रोजगारी गुमाउने वा आफ्नो सीपको माग घट्ने कामदार आर्थिक रूपमा कमजोर बन्न सक्छन्।

त्यसैले एआईको विकाससँगै शिक्षा, पुनःसीप विकास, सामाजिक सुरक्षा र रोजगारी नीतिमा पनि ठूलो परिवर्तन आवश्यक हुन सक्नेछ।

मस्कको भविष्यवाणी कति यथार्थपरक ?

एआईले मानव बुद्धिलाई कहिले उछिन्छ भन्ने विषयमा प्रविधि क्षेत्रका विज्ञहरूबीच एकमत छैन।

एआईको क्षमता तीव्र गतिमा बढिरहेको भए पनि मानव बुद्धि आफैँमा एउटै मापदण्डबाट मापन गर्न कठिन विषय हो। मानिसमा तर्क, सिर्जनशीलता, सामाजिक समझ, भावनात्मक बुद्धिमत्ता, सामान्य ज्ञान र वास्तविक संसारसँग अनुकूल हुने क्षमता जस्ता धेरै पक्ष हुन्छन्।

त्यसैले मस्कले दिएको समयसीमा पूर्वानुमान हो, निश्चित वैज्ञानिक निष्कर्ष होइन। तर उनको भनाइले एआई विकासको गति र त्यसले मानव समाजमा पार्न सक्ने प्रभावबारे भइरहेको विश्वव्यापी बहसलाई भने थप तीव्र बनाएको छ।

एआईले मानव बुद्धिलाई उछिन्ने वा नउछिन्ने बहससँगै एउटा अझ महत्वपूर्ण प्रश्न उठेको छ—एआईको क्षमताबाट प्राप्त लाभ समाजमा कसरी बाँड्ने ?

यदि एआईले उत्पादकत्व अत्यधिक बढायो तर रोजगारी र आयको वितरण असमान भयो भने आर्थिक वृद्धि भए पनि सामाजिक असमानता बढ्न सक्छ।

त्यसैले एआईको भविष्य केवल प्रविधिको विकासको प्रश्न नभई रोजगारी, शिक्षा, अर्थतन्त्र, सामाजिक सुरक्षा र मानव–मेसिन सम्बन्धको भविष्यसँग जोडिएको विषय बनेको छ।

मस्कको पाँच वर्षको समयसीमा सही होस् वा नहोस्, उनको भविष्यवाणीले एउटा वास्तविकतालाई भने औंल्याउँछ—एआईको विकास अब भविष्यको विषय मात्र रहेन; यसले वर्तमानमै काम, व्यवसाय र अर्थतन्त्रको स्वरूप परिवर्तन गर्न थालिसकेको छ।

Originally published on abcnews.com.np.