काठमाडौं । कुकुरले मानिसको अनुहारमा देखिने भावनाका आधारमा खुसी, दुःख, डर र रिसजस्ता भावना छुट्याउन सक्ने नयाँ अध्ययनले देखाएको छ। वैज्ञानिकहरूले मेसिन लर्निङ प्रविधिको प्रयोग गरी कुकुरको मस्तिष्कमा देखिने गतिविधि विश्लेषण गर्दै यस्तो निष्कर्ष निकालेका हुन्।

अनुसन्धानका क्रममा १२ वटा बोर्डर कोली कुकुरको मस्तिष्क स्क्यान गरिएको थियो। ती कुकुरलाई विभिन्न भावनात्मक अभिव्यक्ति झल्किने मानिसका अनुहारका तस्बिर देखाएर मस्तिष्कमा उत्पन्न प्रतिक्रियाको अध्ययन गरिएको थियो।

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार मानिसको खुसी अनुहार देखाउँदा कुकुरको मस्तिष्कको टेम्पोरल कर्टेक्स र कौडेट न्युक्लियस नामक क्षेत्रमा उल्लेखनीय गतिविधि देखिएको थियो। यी क्षेत्र उच्च संज्ञानात्मक क्षमता तथा पुरस्कार प्रक्रियासँग सम्बन्धित मानिन्छन्।

तर रिसाएको, डराएको वा दुःखी अनुहार देखाउँदा ती क्षेत्रमा खुसी अनुहारको जस्तो प्रतिक्रिया देखिएन। त्यसपछि अनुसन्धानकर्ताले कुकुरको सम्पूर्ण मस्तिष्कमा देखिएको गतिविधिको ढाँचा विश्लेषण गरेका थिए।

त्यस क्रममा डर, रिस र दुःखजस्ता नकारात्मक भावनाबीच पनि छुट्टाछुट्टै मस्तिष्कीय गतिविधिको ढाँचा देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

अनुसन्धान टोलीका अनुसार, नकारात्मक भाव झल्काउने दुई फरक मानव अनुहारबीच पनि कुकुरले भिन्नता छुट्याउन सक्छन् भन्ने यो पहिलो प्रमाणमध्ये एक हो।

अध्ययनले कुकुरको मस्तिष्कले मानिसको अनुहारमा देखिने भावनालाई सामान्य रूपमा सकारात्मक र नकारात्मक भावनाका रूपमा छुट्याउने मात्र नभई केही नकारात्मक भावनाबीचसमेत अन्तर पहिचान गर्न सक्ने देखाएको छ। विशेषगरी डरको भावना पहिचान गर्दा यस्तो भिन्नता स्पष्ट देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

अध्ययनकी वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता लौरा कुआयाका अनुसार कुकुरहरू मानिससँग लामो समयदेखि सहअस्तित्वमा रहँदै आएका कारण उनीहरूले मानिसका हाउभाउ र सामाजिक संकेत बुझ्ने क्षमता विकास गरेको हुन सक्छ।

उनका अनुसार कुकुरले मानिसका भावनात्मक अभिव्यक्ति बुझ्न सक्छन् भन्ने तथ्यलाई गम्भीर रूपमा लिनुले मानिस र कुकुरबीचको संवाद तथा कुकुरको हेरचाह गर्ने तरिकामै परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

अब अनुसन्धानकर्ताहरूले मानिसको भावनात्मक अवस्था बुझ्न कुकुरले अनुहारको भाव, शरीरको हाउभाउ, आवाजको उतारचढाव र गन्धजस्ता विभिन्न संकेतलाई कसरी एकीकृत गर्छन् भन्ने विषयमा थप अध्ययन गर्ने तयारी गरेका छन्।

अध्ययनका सीमितता

सोमबार iScience जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनले केही महत्वपूर्ण सीमितता पनि स्वीकार गरेको छ।

अनुसन्धानमा सहभागी कुकुरको संख्या १२ वटा मात्र थियो। साथै, उनीहरूलाई चलायमान अनुहार वा वास्तविक मानवीय अन्तरक्रिया नभई स्थिर तस्बिर मात्र देखाइएको थियो।

बोर्डर कोली जातका कुकुर अन्य केही जातको तुलनामा सामाजिक संकेत पछ्याउन बढी सक्षम मानिने भएकाले अध्ययनको निष्कर्ष सबै जातका कुकुरमा समान रूपमा लागू हुन्छ भन्ने निश्चित छैन।

त्यस्तै, अध्ययनमा सहभागी सबै कुकुर मायालु पारिवारिक वातावरणमा हुर्किएका घरपालुवा कुकुर थिए। फरक वातावरणमा हुर्किएका वा मानिससँग कम सामाजिक सम्पर्क भएका कुकुरले मानिसका भावनात्मक संकेतमा फरक प्रतिक्रिया दिन सक्ने सम्भावना पनि अनुसन्धानकर्ताहरूले औँल्याएका छन्।

यसका बाबजुद अध्ययनले मानिस र कुकुरबीचको सम्बन्ध केवल व्यवहारमा आधारित मात्र नभई मस्तिष्कीय तहमा समेत भावनात्मक संकेत बुझ्ने क्षमतासँग जोडिएको हुन सक्ने नयाँ प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।

Originally published on abcnews.com.np.