मंगलबार ट्रम्पले होर्मुज जलमार्ग जहाजका लागि खुला रहेको बताएका थिए। तर इरानले भने आफ्नो अनुमति नलिई पारवहन गर्ने जहाजका लागि जलमार्ग बन्द रहेको दाबी गर्दै आएको छ। अमेरिकाले इरानसँग सम्बन्धित जहाजलाई लक्षित गर्दै नौसैनिक नाकाबन्दीसमेत लगाएको छ।

यसैबीच, ट्रम्पले होर्मुज जलमार्गनजिकै रहेको अमेरिकी सहयोगी राष्ट्र ओमानमाथि बमबारी गर्ने धम्कीसमेत दिएका छन्। ओमान र इरानको समुद्री सीमाबीच रहेको जलमार्गको व्यवस्थापनबारे ओमानले इरानसँग कुनै सम्झौता नगरोस् भन्ने उद्देश्यले उक्त चेतावनी दिइएको बताइएको छ।

होर्मुजमा कसको नियन्त्रण?

अमेरिका र इरानबीच जलमार्गको नियन्त्रणलाई लिएर दाबी–प्रतिदाबी भइरहेका बेला त्यहाँबाट आवतजावत गर्ने जहाजको तथ्यांकले वास्तविक अवस्था बुझ्न केही आधार दिएको छ।

युद्धअघि होर्मुज जलमार्गलाई छुट्टाछुट्टै ‘इरानी’ वा ‘ओमानी’ मार्गका रूपमा हेर्ने गरिएको थिएन। जहाजहरू समुद्री यातायातका लागि निर्धारित मध्यवर्ती मार्गअनुसार आवतजावत गर्ने गर्थे।

तर अमेरिका र इरानबीच तनाव बढेपछि जलमार्गमा दुई प्रमुख मार्गको चर्चा हुन थालेको छ। इरानले आफ्नो तटीय क्षेत्रनजिकको उत्तरी मार्गलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ भने अमेरिकाले ओमाननजिकको दक्षिणी मार्गलाई जोड दिँदै आएको छ।

अधिकांश जहाजले एआईएस बन्द गरे

समुद्री गुप्तचर संस्था केपलरको तथ्यांकअनुसार अगस्ट १ देखि १९ सम्म कच्चा तेल, तरल पेट्रोलियम ग्यास र तरल प्राकृतिक ग्यास बोकेका ११२ वटा जहाज होर्मुज जलमार्ग हुँदै खाडीमा प्रवेश गरेका वा बाहिरिएका छन्।

तीमध्ये २१ वटा जहाजले खुला रूपमा इरानी मार्ग प्रयोग गरेका थिए भने दुईवटाले ओमानी मार्ग प्रयोग गरेको देखिएको छ। बाँकी ८९ वटा जहाजले आफ्नो ‘अटोमेटिक आइडेन्टिफिकेसन सिस्टम’ (एआईएस) ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेका वा वर्गीकृत नगरिएको मार्ग प्रयोग गरेका थिए।

एआईएस बन्द गरिएका कारण ती जहाजले वास्तवमा कुन मार्ग प्रयोग गरे भन्ने यकिन गर्न कठिन छ।

केपलरका अनुसार सोही अवधिमा तेल तथा ग्यासबाहेक सुक्खा कार्गो र रसायन बोकेका जहाजसमेत गरी कुल २३६ वटा जहाजले होर्मुज पार गरेका छन्। तीमध्ये ८३ वटाले खुला रूपमा इरानी मार्ग प्रयोग गरेका थिए भने तीनवटाले मात्रै ओमानी मार्ग प्रयोग गरेको देखिएको छ।

दुईवटा जहाजले युद्धअघि प्रयोग हुने मध्यवर्ती मार्ग रोजेका थिए। बाँकी १४८ वटा जहाजले एआईएस बन्द गरेका वा अज्ञात मार्ग प्रयोग गरेका थिए।

सैन्य कारबाहीको डरले ट्रान्सपोन्डर बन्द

अमेरिका र इरानबीचको तनावका कारण जलमार्ग हुँदै जाने जहाजहरू जोखिममा परेका छन्। दुवै पक्षले तोकिएको मार्ग वा समुद्री नियम उल्लंघन गरेको आरोपमा जहाजलाई चेतावनी दिनुका साथै केहीमाथि आक्रमणसमेत गरेको बताइएको छ।

यही कारण धेरै जहाजले आफ्नो एआईएस ट्रान्सपोन्डर बन्द गर्ने गरेका छन्। सैन्य बलले जहाज पहिचान गरी सम्भावित रूपमा लक्षित गर्न प्रयोग गर्न सक्ने डिजिटल संकेतबाट बच्न यस्तो गरिएको हुन सक्ने बताइएको छ।

अगस्ट ८ मा संयुक्त अरब इमिरेट्सले जलमार्ग पार गर्ने क्रममा इरानले अबुधाबी नेसनल आयल कम्पनीको स्वामित्वमा रहेको एउटा ट्यांकरमाथि मिसाइल आक्रमण गरेको आरोपसमेत लगाएको थियो।

तथ्यांकले के देखाउँछ?

धेरै जहाजले एआईएस बन्द गरेका कारण होर्मुज जलमार्गमा वास्तवमा कति जहाजले इरानी वा ओमानी मार्ग प्रयोग गरिरहेका छन् भन्ने पूर्ण तस्वीर स्पष्ट छैन।

तर उपलब्ध तथ्यांकले अमेरिकी नौसैनिक उपस्थिति र नाकाबन्दीका बाबजुद इरानको प्रभाव पूर्ण रूपमा हटेको देखाउँदैन। तेल तथा ग्यास बोक्ने जहाजमध्ये करिब पाँचमध्ये एकले खुला रूपमा इरानी मार्ग प्रयोग गरेका छन्।

तेल तथा ग्यासबाहेकका जहाजसमेत जोड्दा खुला रूपमा इरानी मार्ग प्रयोग गर्नेको हिस्सा करिब ३५ प्रतिशत देखिन्छ। यसको तुलनामा इरानले तोकेको मार्गबाहेक ओमानी वा युद्धपूर्वको मार्ग खुला रूपमा प्रयोग गर्ने जहाजको संख्या निकै कम छ।

यसले अमेरिकी दबाबका बाबजुद जहाज सञ्चालकहरूले इरानसँगको टकरावबाट बच्न बढी सावधानी अपनाइरहेको संकेत गर्छ।

यद्यपि, एआईएस बन्द गरेका ठूलो संख्याका जहाजका कारण वास्तविक अवस्था अझै अस्पष्ट छ। उपलब्ध विवरणले अमेरिकी नौसैनिकको उपस्थितिका बाबजुद होर्मुज जलमार्गमा समुद्री आवतजावतमा प्रभाव पार्ने क्षमता इरानसँग अझै कायम रहेको देखाउँछ। त्यसैले ट्रम्पले अमेरिकी नियन्त्रणको दाबी गरे पनि जलमार्गको वास्तविक अवस्थालाई केवल अमेरिकी नियन्त्रणका रूपमा व्याख्या गर्न कठिन देखिन्छ।