काठमाडौं । बैंक खाता खोल्ने नागरिकको संख्या बढ्नु, मोबाइल बैंकिङको प्रयोग विस्तार हुनु वा डिजिटल भुक्तानीको कारोबार बढ्नु मात्र कुनै मुलुक वित्तीय रूपमा सक्षम बन्दै गएको प्रमाण होइन। नागरिकले आफ्नो आम्दानी व्यवस्थापन गर्न, नियमित बचत गर्न, कर्जा लिँदा त्यसको लागत र जोखिम बुझ्न, उपयुक्त लगानी छनोट गर्न तथा भविष्यका आर्थिक आवश्यकताका लागि योजना बनाउन सक्ने क्षमता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यही क्षमतालाई वित्तीय साक्षरताले समेट्छ।

वित्तीय साक्षरता अहिले व्यक्तिगत आर्थिक व्यवस्थापनमा मात्र सीमित विषय रहेन। यो आर्थिक विकास, वित्तीय स्थायित्व र नागरिकको जीवनस्तरसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय बनेको छ। वित्तीय प्रणालीमा पहुँच भएर पनि त्यसको सही प्रयोग गर्ने ज्ञान नहुँदा नागरिक ऋणको बोझ, अनावश्यक खर्च, गलत लगानी र वित्तीय ठगीको जोखिममा पर्न सक्छन्।

पहुँचभन्दा महत्वपूर्ण वित्तीय निर्णय क्षमता

S&P Global Financial Literacy Survey ले ब्याजदर, मुद्रास्फीति, जोखिम विविधीकरण र चक्रवृद्धि ब्याजजस्ता आधारभूत वित्तीय अवधारणाबारे नागरिकको ज्ञान मापन गरेको थियो। १४० भन्दा बढी देशका करिब १ लाख ५० हजार वयस्कलाई समेटिएको उक्त सर्वेक्षणले विश्वभर वित्तीय साक्षरताको स्तरमा ठूलो अन्तर रहेको देखाएको थियो।

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पहुँच विस्तार हुँदैमा नागरिक आर्थिक रूपमा सक्षम हुन्छन् त?

बैंकको शाखा गाउँसम्म पुग्नु, मोबाइल बैंकिङ सबैको पहुँचमा पुग्नु वा डिजिटल भुक्तानी बढ्नु वित्तीय समावेशीकरणका महत्वपूर्ण आधार हुन्। तर यी सेवाको सुरक्षित र विवेकपूर्ण प्रयोग गर्न नसक्ने हो भने पहुँच मात्र पर्याप्त हुँदैन।

नेपालमा पनि पछिल्लो समय बैंकिङ सेवा, डिजिटल वालेट, मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी तथा अनलाइन कारोबार तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका छन्। तर डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्ने क्षमता र त्यसको जोखिम बुझ्ने क्षमता एउटै कुरा होइन।

ऋण लिनुअघि लागत बुझ्न आवश्यक

वित्तीय रूपमा सचेत नागरिकले आफ्नो आम्दानी र खर्चबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्छ। उसले आवश्यक र अनावश्यक खर्च छुट्याउने, आकस्मिक अवस्थाका लागि बचत गर्ने तथा कर्जा लिनुअघि ब्याजदर र वास्तविक लागत मूल्यांकन गर्ने क्षमता राख्छ।

त्यस्तै, लगानी गर्दा सबै पैसा एउटै क्षेत्रमा लगाउनुको जोखिम बुझ्न सक्छ। उच्च प्रतिफलको प्रलोभन देखाउने नक्कली लगानी योजना र वास्तविक लगानी अवसरबीच फरक छुट्याउन सक्नु पनि वित्तीय साक्षरताकै हिस्सा हो।

नेपालमा बढ्दै गएको डिजिटल वित्तीय कारोबारसँगै फिसिङ, ओटीपी चोरी, नक्कली लगानी योजना तथा अन्य वित्तीय ठगीका घटना पनि चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्। त्यसैले अब वित्तीय साक्षरताको दायरा बचत, कर्जा र ब्याजको सामान्य ज्ञानमा मात्र सीमित राख्न सकिँदैन। डिजिटल सुरक्षा र जोखिम पहिचानसम्बन्धी ज्ञान पनि अनिवार्य बन्दै गएको छ।

उद्यमशीलतासँग पनि जोडिन्छ वित्तीय साक्षरता

वित्तीय साक्षरताको प्रभाव व्यक्तिगत आर्थिक व्यवस्थापनभन्दा बाहिर पनि पुग्छ। सानो व्यवसाय सुरु गर्न चाहने व्यक्तिले कर्जा, ब्याजदर, नगद प्रवाह, नाफा–नोक्सान र जोखिम व्यवस्थापन बुझ्न सके व्यवसायलाई दीर्घकालीन रूपमा सञ्चालन गर्ने सम्भावना बढ्छ।

यसले उद्यमशीलता, रोजगारी सिर्जना, उत्पादन वृद्धि र आय विस्तारमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले वित्तीय साक्षरतालाई केवल ‘बचत गर्ने शिक्षा’का रूपमा नभई आर्थिक उत्पादकत्वसँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।

विद्यालय तहदेखि नै वित्तीय शिक्षा

वित्तीय रूपमा सक्षम नागरिक निर्माणका लागि वित्तीय शिक्षा विद्यालय तहदेखि नै सुरु गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। युवालाई बचत, लगानी, कर्जा, बीमा, कर, पेन्सन तथा डिजिटल वित्तीय सुरक्षाबारे व्यवहारिक ज्ञान दिन सके भविष्यमा आर्थिक निर्णय आफैं गर्न सक्ने पुस्ता तयार गर्न सकिन्छ।

सरकारले वित्तीय प्रणाली विस्तारसँगै नागरिकको वित्तीय निर्णय क्षमतासमेत बढाउने नीति लिन आवश्यक छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले सञ्चालन गर्ने वित्तीय साक्षरता कार्यक्रमलाई पनि केवल सेवा तथा उत्पादनको प्रचारमा सीमित नराखी व्यवहार परिवर्तनसँग जोड्नुपर्ने देखिन्छ।

विदेशबाट के सिक्ने ?

विश्वका उच्च वित्तीय साक्षरता भएका मुलुकको अभ्यासले वित्तीय शिक्षालाई दैनिक जीवनसँग जोड्नुको महत्व देखाउँछ। उपलब्ध सर्वेक्षणअनुसार डेनमार्क, नर्वे र स्विडेनमा करिब ७१ प्रतिशत वयस्क वित्तीय रूपमा साक्षर रहेको देखाइएको छ। क्यानडा र इजरायलमा यो अनुपात करिब ६८ प्रतिशत रहेको उल्लेख छ।

यी देशहरूको अनुभवबाट नेपालले वित्तीय ज्ञानलाई केवल बैंकिङ सेवाको प्रयोगसँग जोड्नेभन्दा बचत, लगानी, ऋण, जोखिम व्यवस्थापन र दीर्घकालीन आर्थिक योजनासँग जोडेर अघि बढाउन सिक्न सक्छ।

विकासको नयाँ मापदण्ड

अन्ततः विकसित अर्थतन्त्र निर्माणका लागि सडक, ऊर्जा, प्रविधि र भौतिक पूर्वाधार जति आवश्यक छन्, नागरिकको आर्थिक निर्णय क्षमता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

त्यसैले विकासको मापन बैंक खाता कति खुले, डिजिटल कारोबार कति बढ्यो वा कति ऋण प्रवाह भयो भन्ने तथ्यांकमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। नागरिकले आफ्नो पैसा कति सुरक्षित, योजनाबद्ध र उत्पादनशील रूपमा परिचालन गर्न सके भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

वित्तीय पहुँचले नागरिकलाई वित्तीय प्रणालीसम्म पुर्‍याउँछ भने वित्तीय साक्षरताले त्यो प्रणालीको सही प्रयोग गर्न सिकाउँछ। त्यसैले समावेशी, दिगो र सक्षम अर्थतन्त्र निर्माणको आधार वित्तीय रूपमा सचेत नागरिक नै हुन्।

Originally published on abcnews.com.np.