काठमाडौँ । ललितपुरको जावलाखेलस्थित सदर चिडियाखाना दैनिक सयौं होइन, हजारौं आगन्तुकको रोजाइमा पर्ने गरेको छ। सामान्य दिनमा दैनिक एक हजारदेखि १२ सयसम्म मानिस चिडियाखाना अवलोकनका लागि आउने गरेका छन् भने सार्वजनिक बिदाका दिन आगन्तुकको संख्या चारदेखि पाँच हजारसम्म पुग्ने गरेको छ।

सदर चिडियाखानाका प्रवक्ता गणेश कोइरालाका अनुसार वार्षिक रूपमा झण्डै १० लाख मानिसले चिडियाखाना भ्रमण गर्ने गरेका छन्। हाल ६ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको चिडियाखानामा करिब एक सय प्रजातिका १२ सय विभिन्न जीवजन्तु रहेका छन्।

ठूला जनावरका लागि पर्याप्त स्थान छैन

आगन्तुकको संख्या बढ्दै गए पनि चिडियाखानामा ठूला जीवजन्तुका लागि पर्याप्त स्थानको अभाव रहेको चिडियाखाना प्रशासनले जनाएको छ। प्रवक्ता कोइरालाका अनुसार केही जीवजन्तुको व्यवस्थापन गरिए पनि ठूला जनावरका लागि आवश्यकताअनुसार फराकिलो स्थान उपलब्ध गराउन कठिन भइरहेको छ।

“कतिपय जीवजन्तुको व्यवस्थापन त भएको छ, तर ठूला जनावरका लागि अझ ठूलो र खुला स्थान दिन पाए राम्रो हुन्थ्यो,” उनले बताए।

यही कारण विगतदेखि नै उपत्यकाबाहिर वा फराकिलो क्षेत्रमा खुला चिडियाखाना निर्माण गर्ने योजनाबारे चर्चा हुँदै आएको छ। सदर चिडियाखानालाई भक्तपुरको सूर्यविनायक क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्ने गुरुयोजनासमेत विगतदेखि उठ्दै आएको छ। यद्यपि, यसको कार्यान्वयनसम्बन्धी मुख्य जिम्मेवारी राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागसँग रहेको बताइएको छ।

जुद्ध शमशेरले स्थापना गरेको चिडियाखाना

वि.सं. १९८९ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरले सदर चिडियाखानाको स्थापना गरेका थिए। २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि चिडियाखाना नेपाल सरकारको स्वामित्वमा आएको थियो भने २०११ सालदेखि सर्वसाधारणका लागि खुला गरिएको थियो।

२०५२ सालदेखि चिडियाखानाको व्यवस्थापनको जिम्मेवारी राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (एनटीएनसी) लाई दिइएको छ।

बर्डफ्लुका कारण एक महिना बन्द

पछिल्लो समय काठमाडौँ उपत्यकामा बर्डफ्लु संक्रमण फैलिएपछि सदर चिडियाखाना पनि प्रभावित भएको थियो। उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा काग तथा अन्य चराचुरुङ्गीमा संक्रमण देखिएपछि २०८३ असार ५ गतेदेखि चिडियाखाना बन्द गरिएको थियो।

करिब एक महिना बन्द रहेपछि साउन १ गतेदेखि चिडियाखाना पुनः सञ्चालनमा आएको हो। अहिले संक्रमणको अवस्था सामान्य रहेको र चिडियाखाना नियमित रूपमा सञ्चालन भइरहेको प्रशासनले जनाएको छ।

एक सय प्रजातिका १२ सय जीवजन्तु

हाल सदर चिडियाखानामा स्तनधारी, चराचुरुङ्गी तथा अन्य विभिन्न प्रजातिका गरी करिब एक सय प्रजातिका १२ सय जीवजन्तु रहेका छन्। बढ्दो आगन्तुक संख्या र सीमित क्षेत्रफलबीच जीवजन्तुको संरक्षण, व्यवस्थापन र अवलोकनकर्ताको सुविधालाई सन्तुलनमा राख्नु चिडियाखाना प्रशासनका लागि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।

दीर्घकालीन रूपमा फराकिलो र प्राकृतिक वातावरणयुक्त खुला चिडियाखाना निर्माण गर्न सकिए जावलाखेलको सदर चिडियाखानामाथिको चाप कम हुनुका साथै जीवजन्तुको व्यवस्थापन र संरक्षणमा समेत थप प्रभावकारी काम गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.