काठमाडौं । मानव शरीरमा अर्को प्रजातिको अंग प्रत्यारोपण गर्ने वैज्ञानिक प्रयासले नयाँ उपलब्धि हासिल गरेको छ। अमेरिकी नागरिक टिम एन्ड्रुको शरीरमा प्रत्यारोपण गरिएको आनुवंशिक रूपमा परिमार्जित सुँगुरको मिर्गौलाले २७१ दिनसम्म काम गरेको छ।

चिकित्सकहरूका अनुसार हालसम्म मानव शरीरमा सुँगुरको मिर्गौलाले काम गरेको यो सबैभन्दा लामो अवधिमध्येको एक हो। यस सफलताले मानव मिर्गौलाको चरम अभावबीच ‘जेनोट्रान्सप्लान्टेसन’ लाई सम्भावित विकल्पका रूपमा अघि बढाएको छ।

एन्ड्रुमा अमेरिकाको मास जेनेरल ब्रिघम अस्पतालमा सुँगुरको मिर्गौला प्रत्यारोपण गरिएको थियो। प्रत्यारोपणपछि उनले केही महिनासम्म नियमित डायलेसिसबाट मुक्ति पाए।

तर २७१ दिनपछि प्रत्यारोपित मिर्गौलाले काम गर्न छाड्यो। त्यसपछि मानव मिर्गौला दाता नपाउन्जेल उनले पुनः डायलेसिस गर्नुपर्‍यो।

एन्ड्रुका लागि भने त्यो नौ महिना केवल चिकित्सकीय प्रयोग थिएन, नयाँ जीवनको आशा थियो।

“मसँग निकै कम समय थियो। म निकै निराश भइसकेको थिएँ,” उनले आफ्नो अवस्थाबारे बताएका छन्।

सुँगुरको मिर्गौला प्रत्यारोपणपछि भने उनको अनुभव फरक रह्यो।

“डायलेसिसबाट केही समय मुक्त हुँदै नयाँ जीवनको आशा मलाई सुँगुरको मिर्गौलाले दियो,” उनले भनेका छन्।

सात वर्ष कुर्नुपर्ने अवस्थाबाट नौ महिनाको राहत

एन्ड्रु मधुमेहका कारण मिर्गौला फेल हुने अन्तिम चरणतर्फ पुगेका थिए। ६६ वर्षको उमेरमा उनलाई सुँगुरको मिर्गौला प्रत्यारोपण गरिएको थियो।

मानव मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागि उनले करिब सात वर्ष कुर्नुपर्ने अनुमान गरिएको थियो। तर लामो समयसम्म डायलेसिसमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्थाले उनको स्वास्थ्य र जीवन दुवैमा ठूलो जोखिम थियो।

औसतमा डायलेसिसले मानिसको आयु केही वर्ष मात्र थप्न सक्ने अवस्थामा एन्ड्रुका लागि सुँगुरको मिर्गौला एउटा वैकल्पिक बाटो बनेको थियो।

प्रत्यारोपणपछि सुँगुरको मिर्गौलाले उनको शरीरबाट फोहोर पदार्थ हटाउने र रगत फिल्टर गर्ने काम गरेको थियो।

किन सुँगुरकै अंग?

वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानिसका लागि अन्य धेरै प्रजातिको तुलनामा सुँगुरका अंग आकार र कार्यका हिसाबले तुलनात्मक रूपमा उपयुक्तमानिन्छन्।

तर सामान्य रूपमा पालिने सुँगुरको मिर्गौला मानिसमा सिधै प्रत्यारोपण गर्न सकिँदैन।

मानव शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले बाहिरी अंगलाई पहिचान गरेर त्यसविरुद्ध तीव्र प्रतिक्रिया जनाउन सक्छ। यस्तो प्रतिरक्षा प्रतिक्रियाले अंगका कोषिका तथा रक्तनलीमा क्षति पुर्‍याएर प्रत्यारोपित अंगलाई असफल बनाउन सक्छ।

त्यसैले वैज्ञानिकहरूले सुँगुरको आनुवंशिक संरचनामै परिवर्तन गरेर त्यसका अंगलाई मानव शरीरका लागि बढी अनुकूल बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्।

यसका लागि युकाटन जातका साना सुँगुर विकास गरिएको छ। तिनमा दर्जनौँ आनुवंशिक परिवर्तन गरिएका छन् ताकि मानव प्रतिरक्षा प्रणालीले प्रत्यारोपित अंगलाई तुलनात्मक रूपमा सहज रूपमा स्वीकार गरोस्।

आनुवंशिक सुधारमार्फत सुँगुरका कोषिकामा रहेका मानव शरीरसँग नमिल्ने केही जैविक तत्त्व हटाइन्छन्। साथै, मानव प्रतिरक्षा प्रणालीसँग अनुकूल हुने विशेष आनुवंशिक परिवर्तन गरिन्छ।

यस प्रक्रियाले प्रत्यारोपित अंगलाई शरीरले अस्वीकार गर्ने सम्भावना कम गर्ने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ।

सुरुमा शरीरले स्वीकार गरेन

एन्ड्रुको शरीरले पनि सुरुमा सुँगुरको मिर्गौलालाई पूर्ण रूपमा सहज रूपमा स्वीकार गरेको थिएन।

चिकित्सकहरूले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई नियन्त्रण गर्ने औषधि प्रयोग गरेर प्रत्यारोपित मिर्गौलालाई शरीरसँग अनुकूल बनाउन प्रयास गरेका थिए।

प्रत्यारोपणपछि करिब छ महिनामा मिर्गौलाका रक्तनलीमा समस्या देखिएको थियो। उपचार र औषधिको सहायताले त्यसलाई नियन्त्रणमा ल्याइएको थियो।

पछि भने २७१ दिनमा मिर्गौलाले काम गर्न छाड्यो।

त्यसको ठ्याक्कै कारण अझै स्पष्ट छैन। चिकित्सकहरूका अनुसार मिर्गौलामा एन्टीबडीले आक्रमण गरेको स्पष्ट प्रमाणसमेत देखिएको थिएन।

मेडिकल जर्नल द ल्यान्सेटमा चिकित्सकहरूले यो घटनाले मानवमा मिर्गौलाको क्लिनिकल जेनोट्रान्सप्लान्टेसनको सम्भावना र चुनौती दुवै देखाएको उल्लेख गरेका छन्।

मानव मिर्गौलाको ठूलो अभाव

मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागि आवश्यक मानव अंगको अभाव विश्वभर ठूलो चुनौती बनेको छ।

अमेरिकामा मात्रै हरेक वर्ष करिब एक लाख मानिसलाई मिर्गौला प्रत्यारोपण आवश्यक पर्ने अनुमान गरिन्छ। तर वार्षिक करिब २५ हजारमा मात्र प्रत्यारोपण हुन सक्ने अवस्था छ।

बेलायतमा पनि हरेक वर्ष करिब सात हजार मानिसलाई मिर्गौला प्रत्यारोपण आवश्यक पर्ने बताइन्छ।

यसले प्रत्यारोपणको प्रतीक्षासूची लामो बनाएको छ। धेरै बिरामी लामो समयसम्म डायलेसिसमा निर्भर रहन बाध्य छन्।

यही संकटका कारण वैज्ञानिकहरू मानव अंगको विकल्प खोजिरहेका छन्।

मास जेनेरल ब्रिघमका चिकित्सक लियोनार्दो रियलाका अनुसार मानव अंगको अभावले ठूलो संकट निम्त्याइरहेको छ।

“हामी विकल्पको खोजी गरिरहेका थियौँ। सुँगुरको मिर्गौलाले हामीलाई आशावादी बनायो,” उनले भनेका छन्।

के अब सुँगुरको मिर्गौला नियमित प्रत्यारोपणको विकल्प बन्छ?

अहिले नै त्यसो भन्न सकिँदैन।

एन्ड्रुको केस सफल भए पनि यो अझै अनुसन्धानकै चरणमा छ। प्रत्यारोपित मिर्गौलाले २७१ दिनसम्म काम गर्नु महत्वपूर्ण उपलब्धि भए पनि त्यसपछि असफल हुनु आफैँमा एउटा ठूलो प्रश्न हो।

वैज्ञानिकहरूका लागि अब मुख्य चुनौती भनेको—

• प्रत्यारोपित अंगलाई अझ लामो समयसम्म काम गराउनु,
• शरीरले अंग अस्वीकार गर्ने जोखिम घटाउनु,
• प्रतिरक्षा नियन्त्रणका औषधिको दीर्घकालीन प्रभाव बुझ्नु,
• संक्रमणको जोखिम नियन्त्रण गर्नु र
• यस्तो प्रत्यारोपणलाई सुरक्षित तथा नियमित उपचारका रूपमा विकास गर्नु हो।

तर एन्ड्रुको अनुभवले एउटा सम्भावनाको ढोका भने खोलिदिएको छ।

मानव मिर्गौला नपाएर वर्षौँसम्म प्रतीक्षा गर्नुपर्ने बिरामीका लागि आनुवंशिक रूपमा परिमार्जित सुँगुरको मिर्गौला भविष्यमा ‘पुल’ बन्न सक्छ—मानव दाता नपाउन्जेल जीवन बचाइराख्ने अस्थायी वा दीर्घकालीन विकल्प।

२७१ दिनको यो यात्रा त्यस दिशामा एउटा महत्वपूर्ण कदम मानिएको छ।

सुँगुरको मिर्गौला अझै मानव मिर्गौलाको पूर्ण विकल्प बनिसकेको छैन। तर पहिलोपटक यसले ‘यो सम्भव हुन सक्छ’ भन्ने प्रश्नको जवाफ भने बलियोसँग दिएको छ।

Originally published on abcnews.com.np.