भक्तपुर  । तीन दशकअघि भक्तपुरले एउटा फरक अभ्यास सुरु गर्‍यो—नगर प्रवेश गर्ने विदेशी पर्यटकसँग प्रवेश शुल्क लिने। त्यसबेला प्रतिपर्यटक ५० रुपैयाँबाट सुरु भएको शुल्कको यात्रा अहिले गैरसार्क मुलुकका पर्यटकका लागि २ हजार रुपैयाँ पुगेको छ।

तर यो केवल शुल्क बढेको कथा होइन।

यो ३२ वर्षमा भक्तपुरले आफूलाई कसरी एउटा जीवित सम्पदा सहर र महत्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्‍यो भन्ने कथा पनि हो।

भक्तपुर नगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०५०/५१ देखि विदेशी पर्यटकसँग नगर प्रवेश शुल्क लिन थालेको हो। गैरसार्क राष्ट्रका पर्यटकसँग प्रवेश शुल्क लिन सुरु गर्ने नेपालको पहिलो स्थानीय तह भक्तपुर नगरपालिका भएको बताइन्छ। त्यसपछि क्रमशः काठमाडौं र ललितपुरलगायतका स्थानीय तहले पनि विदेशी पर्यटकबाट प्रवेश शुल्क लिन थाले।

नगरपालिकाको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को असार मसान्तसम्म ५२ लाख ६५ हजार २६४ विदेशी पर्यटकले भक्तपुर भ्रमण गरिसकेका छन्।

तीमध्ये चीनसहित सार्क मुलुकका १८ लाख ३७ हजार २१८ र गैरसार्क मुलुकका ३४ लाख २८ हजार ४६ पर्यटक छन्।

अर्थात् तीन दशकभन्दा लामो अवधिमा भक्तपुरका ढुङ्गे गल्ली, दरबार, मन्दिर, पाटी, पोखरी र सांस्कृतिक जीवन हेर्न संसारका लाखौँ मानिस यहाँ आइपुगेका छन्।

कोरोना वर्षमा तीन हजारमा झरेको पर्यटन

भक्तपुरको पर्यटन यात्रा भने सधैँ उकालो मात्र रहेन।

तीन दशकमा कहिले पर्यटक बढे, कहिले घटे। राजनीतिक, आर्थिक र विश्वव्यापी परिस्थितिले पर्यटन आगमनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्‍यो।

आर्थिक वर्ष २०५०/५१ मा ८७ हजार ३४५ विदेशी पर्यटक भक्तपुर आएका थिए। त्यसपछिका वर्षमा संख्या क्रमशः बढ्दै गयो।

२०५५/५६ मा एक लाख ९७ हजार ८०५ र २०५६/५७ मा एक लाख ९७ हजार ८८१ पर्यटकले भक्तपुर भ्रमण गरे।

तर त्यसपछि केही वर्ष आगमनमा गिरावट आयो।

२०७०/७१ भने भक्तपुरको पर्यटन इतिहासमा अहिलेसम्मकै सबैभन्दा बढी विदेशी पर्यटक आएको वर्ष बन्यो। उक्त वर्ष २ लाख ९० हजार ८९१ विदेशी पर्यटकले भक्तपुर भ्रमण गरेका थिए।

त्यसको केही वर्षपछि विश्वव्यापी कोरोना महामारीले पर्यटन क्षेत्रलाई लगभग ठप्प पार्‍यो।

आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा जम्मा ३ हजार ११२ विदेशी पर्यटक मात्र भक्तपुर पुगे। तीमध्ये गैरसार्क मुलुकका १ हजार ३८३ र चीनसहित सार्क मुलुकका १ हजार ७२९ पर्यटक थिए।

तर महामारीपछि भक्तपुरको पर्यटन फेरि लयमा फर्किएको छ।

२०७९/८० मा एक लाख ६७ हजार ६५२, २०८०/८१ मा २ लाख ४५ हजार ५९३ र २०८१/८२ मा २ लाख ४४ हजार ८६८ विदेशी पर्यटक भक्तपुर आएका थिए।

गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा भने २ लाख २१ हजार ९७६ विदेशी पर्यटकले भक्तपुर भ्रमण गरे।

४० भन्दा बढी देशका पर्यटकको गन्तव्य

भक्तपुर अब नेपाली पर्यटकका लागि मात्र परिचित गन्तव्य होइन।

नगरपालिकाको तथ्याङ्कमा अमेरिका, अर्जेन्टिना, अस्ट्रेलिया, अस्ट्रिया, बेल्जियम, ब्राजिल, क्यानडा, चिली, चीन, डेनमार्क, बेलायत, फिनल्यान्ड, फ्रान्स, जर्मनी, ग्रीस, नेदरल्यान्ड्स, हङ्गेरी, आइसल्यान्ड, भारत, आयरल्यान्ड, इजरायल, इटाली, जापान, मलेसिया, मेक्सिको, न्युजिल्यान्ड, नर्वे, पोल्यान्ड, पोर्चुगल, रुस, दक्षिण अफ्रिका, दक्षिण कोरिया, सिङ्गापुर, स्पेन, स्वीडेन, स्वीजरल्यान्ड, ताइवान, टर्की र थाइल्यान्डलगायत ४० भन्दा बढी मुलुकका पर्यटक भक्तपुर आएका छन्।

पछिल्लो तथ्याङ्कमा भने छिमेकी मुलुक भारत सबैभन्दा अगाडि छ।

गत आर्थिक वर्षमा मात्रै ७० हजार ७११ भारतीय पर्यटकले भक्तपुर भ्रमण गरेका थिए। दोस्रो स्थानमा चीनका ३६ हजार ७८३ पर्यटक थिए।

त्यसैगरी अमेरिकाका १३ हजार २११, जर्मनीका १० हजार ८००, फ्रान्सका ९ हजार ९८०, इटालीका ७ हजार ७३, जापानका ६ हजार ७९६ र बेलायतका ६ हजार पर्यटक भक्तपुर पुगेका थिए।

यसले भक्तपुरको आकर्षण छिमेकी मुलुकदेखि युरोप र अमेरिकासम्म फैलिएको देखाउँछ।

१४ ठाउँबाट उठ्छ पर्यटक शुल्क

भक्तपुर नगरपालिकाले अहिले नगर प्रवेश गर्ने विदेशी पर्यटकबाट १४ वटा स्थानमा शुल्क उठाउँदै आएको छ।

खौमा, सानो व्यासी, ठूलो व्यासी, महाकाली, बेखाल, मूलढोका, कमलविनायक, च्याम्हासिंह, जगाती, भेलुखेल, राममन्दिर, बाराही, वंशगोपाल र भार्वाचोमा पर्यटक शुल्क सङ्कलन केन्द्र छन्।

नगरका विभिन्न प्रवेश नाकामा काउन्टर राखेर शुल्क लिने गरिएको छ। थप एउटा काउन्टर निर्माण भइरहेको नगरपालिकाले जनाएको छ।

५० रुपैयाँबाट २ हजारसम्म

भक्तपुरले गैरसार्क मुलुकका पर्यटकसँग २०५० सालदेखि प्रवेश शुल्क लिन थालेको थियो।

२०५० साउन ६ गते प्रतिव्यक्ति ५० रुपैयाँबाट सुरु भएको शुल्क २०५३ मा ३०० रुपैयाँ पुग्यो। २०५७ मा ३७५ हुँदै सोही वर्ष पुसमा ७५० रुपैयाँ कायम गरियो।

त्यसपछि २०६७ मा १ हजार १००, २०७० मा १ हजार ५०० र २०७९ मा १ हजार ८०० रुपैयाँ पुर्‍याइएको थियो।

विसं २०८२ साउनदेखि गैरसार्क पर्यटकका लागि प्रवेश शुल्क २ हजार रुपैयाँ कायम गरिएको छ।

चीनसहित सार्क मुलुकका पर्यटकका लागि भने २०५४ पुस १७ देखि शुल्क लिन थालिएको हो। सुरुमा प्रतिव्यक्ति ३ रुपैयाँ शुल्क रहेकोमा २०५७ मा ५०, २०६७ मा १०० र २०७१ साउन १ देखि ५०० रुपैयाँ कायम गरिएको छ।

शुल्क उठाएर के गर्छ भक्तपुर?

विदेशी पर्यटकबाट शुल्क उठाउने तर त्यो रकम कहाँ खर्च हुन्छ भन्ने प्रश्न पनि स्वाभाविक रूपमा उठ्छ।

भक्तपुर नगरपालिका पर्यटन सूचना तथा सेवा केन्द्रका प्रमुख गौतमप्रसाद लासिवाका अनुसार पर्यटक शुल्क नगरपालिकाको आन्तरिक आम्दानीको महत्वपूर्ण स्रोत हो।

उनका अनुसार यही आम्दानीबाट नगरपालिकाले शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइ र सम्पदा संरक्षणलगायत क्षेत्रमा काम गरिरहेको छ।

नगरपालिकाले इन्जिनियरिङलगायत विभिन्न कलेज सञ्चालन गर्नुका साथै अस्पतालसमेत सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ।

सम्पदा संरक्षणसँगै पर्यटकलाई सुविधा दिने पूर्वाधार निर्माणमा पनि शुल्कबाट प्राप्त रकम प्रयोग गरिएको छ।

नगरपालिकाले पर्यटक सूचना केन्द्र, पर्यटक बसपार्क र पर्यटक शौचालय सञ्चालनमा ल्याएको छ।

पर्यटक सूचना केन्द्रबाट विभिन्न भाषामा नक्सासहितका ब्रोसर उपलब्ध गराइन्छ। निःशुल्क इन्टरनेटसहित कम्प्युटर, शारीरिक रूपमा अशक्त पर्यटकका लागि ह्वीलचेयर, लगेज राख्ने सुविधा, मोबाइल चार्ज गर्ने स्थान र पत्रपत्रिकासहितको विश्रामस्थलसमेत उपलब्ध गराइएको छ।

स्थानीय पथप्रदर्शक परिचालन समिति बनाएर गाइडलाई पुनर्ताजगी तालिम र आवश्यक व्यवस्थापनसमेत गर्ने गरिएको नगरपालिकाले जनाएको छ।

पर्यटकको भाषामै भक्तपुर

भक्तपुर घुम्न आउने पर्यटकलाई आफ्नै भाषामा जानकारी दिने प्रयास पनि नगरपालिकाले गरेको छ।

टिकटसँगै जानकारीमूलक ब्रोसर दिने गरिएको छ। अमेरिका, चीन, जर्मनी, जापान, फ्रान्स र स्पेनका पर्यटकलाई लक्षित गरी छ भाषामा नक्सासहितको पर्यटन सामग्री उपलब्ध गराइन्छ।

ब्रोसरमा जानकारी एउटै हुन्छ, भाषा मात्र फरक हुन्छ।

पछिल्लो समय नगरका विभिन्न स्थानमा मेटलका क्यूआर कोड राखेर डिजिटल माध्यमबाट आवश्यक सूचना लिन सक्ने व्यवस्था पनि मिलाइएको छ।

यसले परम्परागत सम्पदा सहरलाई आधुनिक सूचना प्रविधिसँग जोड्ने प्रयासलाई देखाउँछ।

विदेशीभन्दा पाँच गुणा बढी नेपाली

भक्तपुरको पर्यटन बजार विदेशीमा मात्र सीमित छैन।

नगरपालिकाका कर्मचारीको अनुभवमा विदेशी पर्यटकभन्दा करिब पाँच गुणा बढी आन्तरिक पर्यटक भक्तपुर घुम्न आउँछन्।

मुख्य प्रवेश नाका खौमामा विदेशी पर्यटकसँगै नेपाली पर्यटकको समेत ठूलो चाप हुन्छ।

खौमा काउन्टरमा कार्यरत कर्मचारी मुरज दिदीयाका अनुसार सामान्य दिनमा मात्रै करिब ५ हजारभन्दा बढी नेपाली आन्तरिक पर्यटक भक्तपुर आउने अनुमान छ।

शनिबार तथा सार्वजनिक बिदाका दिन संख्या अझै बढ्छ।

गाईजात्रालगायतका जात्रा तथा पर्वमा भने आन्तरिक पर्यटकको भीड झन् बढ्ने गरेको उनको अनुभव छ।

अहिले काठमाडौँ उपत्यका र बाहिरका विभिन्न विद्यालयले विद्यार्थीलाई शैक्षिक भ्रमणमा भक्तपुर ल्याउने क्रम पनि बढेको छ।

भक्तपुर : टिकट काटेर प्रवेश गर्ने सहरभन्दा धेरै

३२ वर्षमा ५२ लाखभन्दा बढी विदेशी पर्यटकले भ्रमण गरेको तथ्याङ्क आफैँमा ठूलो हो।

तर भक्तपुरको पर्यटनको कथा केवल पर्यटक संख्या र टिकटबाट उठेको रकमको कथा होइन।

यो सम्पदा, संस्कृति र स्थानीय अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्धको कथा पनि हो।

यहाँ आउने पर्यटकले दरबार क्षेत्र मात्र हेर्दैन। उसले मन्दिर हेर्छ, पोखरी हेर्छ, पाटीमा बस्छ, स्थानीय कला हेर्छ, परम्परागत वास्तुकला नियाल्छ र कहिलेकाहीँ कुनै जात्रा वा सांस्कृतिक गतिविधिको प्रत्यक्ष साक्षी बन्छ।

त्यसैले भक्तपुरको सबैभन्दा ठूलो पर्यटन सम्पत्ति उसका संरचना मात्र होइनन्—जीवित संस्कृति हुन्।

३२ वर्षअघि ५० रुपैयाँबाट सुरु भएको पर्यटक शुल्क अहिले २ हजार पुगेको छ। यही अवधिमा लाखौँ विदेशीले भक्तपुरलाई आफ्नो यात्रा सूचीमा राखेका छन्।

कोरोनाजस्तो विश्वव्यापी संकटले पर्यटनलाई तीन हजारको हाराहारीमा झारे पनि भक्तपुर फेरि उठेको छ।

अब चुनौती भनेको पर्यटकको संख्या बढाउनु मात्र होइन।

उनीहरूले तिरेको शुल्कलाई सम्पदा, संस्कृति, सार्वजनिक सेवा र स्थानीय जीवनस्तरमा कति प्रभावकारी रूपमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने हो।

किनकि भक्तपुरको वास्तविक सफलता त्यतिबेला हुनेछ, जब पर्यटकले यहाँको टिकट मात्र होइन—सम्पदाको संरक्षण, संस्कृतिको निरन्तरता र स्थानीय जीवनको आत्मीयता पनि अनुभव गरेर फर्किनेछ।

Originally published on abcnews.com.np.