काठमाडौं — भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीले नुवाकोटका सामुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना मात्र होइन, विद्यार्थीको पढाइ र भविष्यसमेत अन्योलमा पारेको छ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रका विद्यालयमा तत्काल पठनपाठन सुरु गर्न कठिन देखिएको प्रधानाध्यापकहरूले बताएका छन्। विद्यालय भवन तथा अन्य संरचनामा क्षति, आवतजावत गर्ने बाटो र पुलहरू बग्नु, विद्यार्थी तथा शिक्षक सम्पर्कविहीन हुनु र कतिपय विद्यार्थीका अभिभावकसमेत बाढीमा परेपछि विद्यालय सञ्चालनको वातावरण बन्न नसकेको उनीहरूको भनाइ छ।

प्रभावित विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरूले विद्यालय पुनस्र्थापना, सुरक्षित स्थानमा अस्थायी कक्षा सञ्चालन तथा विद्यार्थीका लागि आवासीय व्यवस्थाको माग गरेका छन्।

८६ रोपनीमा बनेको विद्यालयको नामोनिसानै छैन

विदुर नगरपालिका–१ स्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालय बाढीले पूर्ण रूपमा बगाएको छ।

विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीका अनुसार विपद्अघि विद्यालय ८६ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको थियो र त्यहाँ १४ वटा पक्की भवन थिए। तर बाढीले सबै संरचना बगाएपछि अहिले विद्यालय कहाँ थियो भनेर छुट्याउनसमेत कठिन भएको छ।

“विपद्अघि ८६ रोपनी जग्गामा १४ वटा पक्की भवन रहेको विद्यालयको प्रधानाध्यापक थिएँ। भवन पूरै बाढीले बगाएर लगेको छ। अहिले विद्यालय भवन कुन थियो भन्ने पनि छुट्याउन गाह्रो छ,” दवाडीले भन्नुभयो।

पूर्वसूचना पाएपछि विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएकाले उनीहरू सकुशल रहेको उहाँले बताउनुभयो। तर एक शिक्षक र एक कार्यालय सहयोगी अझै सम्पर्कविहीन रहेको उहाँको भनाइ छ।

बाढीपछि विद्यार्थीहरूमा डर, चिन्ता र भविष्यप्रतिको अन्योल बढेको भन्दै दवाडीले पठनपाठन सुरु गर्नुअघि मनोसामाजिक परामर्श आवश्यक रहेको बताउनुभयो।

“विद्यार्थी डराएका, चिन्तित छन्। आफ्नो भविष्यप्रति चिन्तित छन्, मन आत्तिएको छ। तसर्थ पठनपाठन सुरु हुनुअघि मनोसामाजिक परामर्श दिएर आघातबाट बाहिर निकाल्नुपर्छ,” उहाँले भन्नुभयो।

विद्यालय पनि सुरक्षित ठाउँमा सार्नुपर्ने बहस

दवाडीले विपद् व्यवस्थापनलाई विद्यालयको शिक्षण सिकाइसँगै जोड्नुपर्ने बताउनुभयो।

उहाँका अनुसार बाढी, पहिरो र हिमताल विस्फोटजस्ता जोखिमलाई रोक्न नसकिने भएकाले विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थान पहिचान, पूर्वसूचना प्रणाली, साइरन तथा विपद् जोखिम न्यूनीकरणबारे विद्यालय तहबाटै शिक्षा दिन आवश्यक छ।

विदुर नगरपालिका–९ मा अस्थायी स्थानको व्यवस्थापन भएपछि विद्यालयको पठनपाठन सुरु गर्ने तयारी भइरहेको उहाँले बताउनुभयो।

विद्यालयको पुनस्र्थापना र पुनः सञ्चालनका लागि सरकार, दातृ निकाय तथा देश–विदेशमा रहेका नेपालीलाई सहयोग गर्न पनि उहाँले आग्रह गर्नुभएको छ।

दृष्टिविहीन विद्यार्थीको आवास पनि ध्वस्त

विदुर नगरपालिका–७, तुप्चेस्थित चण्डेश्वरी माध्यमिक विद्यालय पनि बाढीबाट प्रभावित भएको छ।

विद्यालयका प्रधानाध्यापक गणेशप्रसाद लामिछानेका अनुसार करिब तीन रोपनी क्षेत्रफलमा एक करोड रुपैयाँ लगानीमा निर्माण गरिएको विद्यालयको दृष्टिविहीन आवास पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको छ।

“अहिले त्रिशूली नदी विद्यालय भवनको पछाडिबाट बगिरहेको छ। बेत्रावती, भैँसे, किस्पाङतिरबाट आउने विद्यार्थी पहुँचबाट टाढा हुनुहुन्छ,” लामिछानेले बताउनुभयो।

यसले विद्यालय सञ्चालन मात्र नभई विशेष आवश्यकता भएका विद्यार्थीको आवास र शिक्षामा समेत गम्भीर चुनौती थपिएको छ।

२५० विद्यार्थीका घर बगे, कतिपय अभिभावक छैनन्

विदुर नगरपालिका–५, देवीघाटस्थित शहीद जगतप्रकाशजङ्ग शाह संस्कृत माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीको अवस्था झनै गम्भीर छ।

विद्यालयका प्रधानाध्यापक मञ्जु चित्रकारका अनुसार बाढी प्रभावित क्षेत्रमा विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीका २५० घर बाढीले बगाएको छ।

कतिपय विद्यार्थीका अभिभावकको मृत्यु भएको वा उनीहरू अझै बेपत्ता रहेको उहाँले बताउनुभयो।

“कतिपय बच्चाका अभिभावकको निधन भएको छ, बेपत्ता हुनुहुन्छ। घरबारविहीनताको स्थिति छ,” चित्रकारले भन्नुभयो।

विद्यालय पुग्ने चारवटा पक्की पुल र एउटा झोलुङ्गे पुलसमेत बाढीले बगाएपछि विद्यार्थीका लागि विद्यालय आउने बाटो बन्द भएको छ।

चित्रकारका अनुसार अब विद्यालय पुनर्निर्माण गर्दा जोखिमयुक्त स्थानमा भवन बनाउनेभन्दा सुरक्षित स्थानमा विद्यालय स्थापना र भूकम्पप्रतिरोधी संरचना निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ।

अभिभावकविहीन विद्यार्थीको अभिभावकत्व ग्रहण गर्ने, शैक्षिक सामग्री तथा शुल्कको व्यवस्था गर्ने, आवासीय सुविधा उपलब्ध गराउने र मनोसामाजिक परामर्श दिने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उहाँको सुझाव छ।

‘अभिभावकविहीन विद्यार्थीलाई आवासीय विद्यालयमा पढाउनुपर्छ’

शिक्षाविद् प्रा.डा. विद्यानाथ कोइरालाले बाढीका कारण अभिभावकविहीन भएका विद्यार्थीलाई आवासीय सुविधासहित पठनपाठनको व्यवस्था गर्नुपर्ने बताउनुभएको छ।

उहाँका अनुसार त्यस्ता विद्यार्थीलाई आम परामर्श, सहकर्मी परामर्श र व्यक्तिगत परामर्श गरी तीन चरणमा मनोसामाजिक सहयोग आवश्यक छ।

आवासीय व्यवस्थाका लागि अरविन्द राओ आश्रम, एसओएस हर्मन माइनर स्कुल वा निजी विद्यालयहरूले समेत पहल गर्न सके प्रभावित विद्यार्थीको समस्या समाधान गर्न सहयोग पुग्ने उहाँको धारणा छ।

बाढीलाई पाठ्यक्रमसँग जोडेर पढाउन सकिन्छ

डा. कोइरालाले विपद्बाट सिकेका अनुभवलाई कक्षाकोठाको शिक्षण सिकाइसँग जोड्न सकिने बताउनुभयो।

“बाढीबाट सिकेका कुरालाई कक्षाकोठामा शिक्षण सिकाई क्रियाकलापमा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि आर्किमिडिजको सिद्धान्त, हिमनदी के हो ? बाढी के हो ? लगायतका विषयमा कक्षामा छलफल गर्न सकिन्छ,” उहाँले भन्नुभयो।

उहाँले पुरानै जोखिमयुक्त स्थानमा विद्यालय भवन पुनर्निर्माण गर्दा भविष्यमा फेरि बाढीले क्षति पुर्‍याउन सक्ने भएकाले सुरक्षित स्थानमा विद्यालय स्थानान्तरण गर्नु उपयुक्त हुने बताउनुभयो।

“पीडासँगै पुनस्र्थापना आवश्यक छ। यो बाढीले जीवन अनित्य छ, शोक गरेर केही हुँदैन भन्ने शिक्षा समेत दिएको छ,” उहाँले भन्नुभयो।

यी विद्यालय पनि प्रभावित

भदौ १० गतेको बाढीले विदुर नगरपालिका–१०, वेत्रावतीस्थित रामचन्द्र आधारभूत विद्यालय र त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयको भवन पूर्ण रूपमा बगाएको छ।

त्यस्तै विदुर–७ तुप्चेको चण्डेश्वरी माध्यमिक विद्यालय, देवीघाटका शहीद जगतप्रकाश मावि र रणभुवनेश्वरी मावि, तारुकास्थित सिमलटार मावितथा महादेव मावि पनि बाढीबाट प्रभावित भएका छन्।

नुवाकोटका यी विद्यालयमा अहिले प्रश्न केवल ‘कहिले कक्षा सुरु गर्ने?’ भन्ने मात्र छैन। विद्यालय कहाँ बनाउने, घरबारविहीन विद्यार्थीलाई कहाँ राख्ने, अभिभावक गुमाएका बालबालिकाको जिम्मेवारी कसले लिने र विपद्पछि उनीहरूको मानसिक आघात कसरी कम गर्ने? भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै गम्भीर बनेका छन्।

बाढीले विद्यालयका भवन बगाए पनि प्रभावित बालबालिकाको शिक्षा रोकिन नदिन तत्काल अस्थायी कक्षा, सुरक्षित आवास, शैक्षिक सामग्री र मनोसामाजिक सहयोगको व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

यदि चाहनुहुन्छ भने म यसलाई अझै मानवीय/भावनात्मक ‘फिचर स्टोरी’ शैलीमा—“विद्यालय छैन, घर छैन, तर पढ्ने सपना बाँकी छ” भन्ने एंगलमा पनि बनाउन सक्छु।

Originally published on abcnews.com.np.