काठमाडौं । नेपालमा विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकाको आधारभूत सिकाइ अवस्था गम्भीर रहेको एक अध्ययनले देखाएको छ। कक्षा ४ र १० वर्ष उमेर समूहका अधिकांश बालबालिका गणितीय तथा पठन सीपमा न्यूनतम दक्षतासमेत हासिल गर्न नसकेको अध्ययनको निष्कर्ष छ।

काठमाडौँ विश्वविद्यालय, स्कुल अफ एजुकेसन, असर नेपाल र पिपुल एक्सन लर्निङ नेटवर्कको सहकार्यमा गरिएको अध्ययनअनुसार १० वर्ष उमेर समूहका केवल ३४.३५ प्रतिशत बालबालिकाले मात्र गणितीय र पठन दुवै सीपमा न्यूनतम सिकाइ दक्षता हासिल गरेका छन्। अर्थात् करिब दुई तिहाइ बालबालिका यी दुवै आधारभूत सीपमा अपेक्षित स्तरभन्दा तल छन्।

अध्ययनमा १० वर्ष उमेर समूहका बालबालिकामध्ये ६०.७८ प्रतिशतले गणितीय सीपमा र ४०.२९ प्रतिशतले नेपाली भाषाको पठन सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गरेको पाइएको छ।

काठमाडौँ विश्वविद्यालय, स्कुल अफ एजुकेसनका एसोसिएट डिन तथा प्राध्यापक डा. विनोदप्रसाद पन्तका अनुसार गणित र पठन दुवैमा न्यूनतम दक्षता हासिल गर्ने बालबालिकाको संख्या एक तिहाइ हाराहारी मात्र हुनु नेपालको आधारभूत शिक्षा प्रणालीका लागि गम्भीर संकेत हो।

कक्षा ४ को अवस्था अझ चिन्ताजनक

कक्षा ४ का विद्यार्थीको सिकाइ अवस्था पनि उत्साहजनक छैन। अध्ययनअनुसार २८.४० प्रतिशत विद्यार्थीले मात्र गणितीय र पठन दुवै सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गरेका छन्।

यसको अर्थ कक्षा ४ मा अध्ययनरत ७० प्रतिशतभन्दा बढी विद्यार्थी दुवै आधारभूत सीपमा न्यूनतम दक्षताभन्दा तल छन्।

कक्षा ४ का विद्यार्थीमध्ये ५४.०८ प्रतिशतले गणितीय सीपमा र ३५.१३ प्रतिशतले पठन सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गरेका छन्।

यसले विद्यार्थी कक्षा चढ्दै गए पनि आधारभूत सिकाइ सीप बलियो बन्न नसकेको देखाउँछ।

‘फेद कमजोर भएपछि टुप्पो कसरी सुधार हुन्छ?’

डा. पन्तले बालबालिकाको सिकाइ अवस्थालाई चिन्ताजनक भन्दै सरकारले आधारभूत तहको शिक्षामा तत्काल ध्यान दिनुपर्ने बताए।

उनका अनुसार यसअघि भएका शैक्षिक गुणस्तरसम्बन्धी अध्ययनले पनि तल्लो कक्षाका विद्यार्थीको गणित र पठन सीप कमजोर रहेको देखाउँदै आएका थिए। नयाँ अध्ययनले पनि त्यही प्रवृत्तिलाई पुष्टि गरेको उनको भनाइ छ।

‘बालबालिकाको सिकाइको अवस्था धेरै चिन्ताजनक छ,’ पन्तको भनाइ छ।

उनका अनुसार गणितमा पठनभन्दा तुलनात्मक रूपमा राम्रो अवस्था देखिए पनि सबै विद्यार्थीले न्यूनतम सिकाइ दक्षता हासिल गर्न नसक्नु आफैँमा गम्भीर समस्या हो।

उनले विद्यालय शिक्षाको माथिल्लो तहको नतिजामा मात्र सुधार खोज्ने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न गर्दै आधारभूत तह कमजोर हुँदा माथिल्लो तहको उपलब्धि दिगो हुन नसक्ने बताए।

‘फेद कमजोर भएपछि टुप्पोमा कसरी सुधार हुन्छ?’ उनको प्रश्न छ।

३ हजार ८२० घरधुरीमा अध्ययन

यो अनुसन्धान देशका सातै प्रदेशमा गरिएको थियो। अध्ययनका क्रममा ३ हजार ८२० घरधुरी समेटिएका थिए।

अनुसन्धानमा सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा अध्ययनरत तथा विद्यालयबाहिर रहेका समेत ५ देखि १६ वर्ष उमेर समूहका ४ हजार ६ सय ९४ विद्यार्थी सहभागी थिए।

तीमध्ये १० वर्ष उमेर समूह र कक्षा ४ का बालबालिकाको सिकाइ अवस्थालाई विशेष रूपमा विश्लेषण गरिएको हो।

डा. पन्तका अनुसार १० वर्ष र कक्षा ४ लाई छनोट गर्नुको कारण यी उमेर तथा तहमा न्यूनतम सिकाइ सीप स्थापित नभए माथिल्लो कक्षामा विद्यार्थीलाई थप सिकाइमा कठिनाइ हुने जोखिम बढी हुनु हो।

उनले समुदायमै पुगेर विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइस्तर मापन गरिएको यो नेपालमा गरिएको पहिलो अनुसन्धान भएको दाबी गरेका छन्।

विद्यालय भर्ना हुँदैमा सिकाइ सुनिश्चित हुँदैन

अध्ययनले अर्को महत्वपूर्ण तथ्य पनि उजागर गरेको छ—विद्यालयमा भर्ना हुनु र वास्तविक रूपमा सिक्नु एउटै कुरा होइन।

नेपालमा विद्यार्थीलाई कक्षा चढाउँदै लैजाने तर उनीहरूले आवश्यक आधारभूत ज्ञान र सीप हासिल गरे कि गरेनन् भन्ने विषयमा पर्याप्त ध्यान नदिने समस्या रहेको अध्ययनले संकेत गरेको छ।

आधारभूत तहमा सिकाइ कमजोर भएपछि विद्यार्थी माथिल्लो कक्षामा पुग्दा पाठ्यक्रम बुझ्न कठिन हुन्छ। यसले उनीहरूमा पढाइप्रति रुचि घटाउने, विद्यालयमा अनियमित हुने र अन्ततः विद्यालय छोड्ने जोखिम बढाउन सक्छ।

यसकारण विद्यालय छाड्ने समस्यालाई केवल आर्थिक, सामाजिक वा पारिवारिक कारणबाट मात्र हेर्न नहुने अध्ययनको संकेत छ। समयमै आधारभूत सिकाइ सहयोग नपाउनु पनि विद्यालय छाड्ने एउटा महत्वपूर्ण कारण हुन सक्ने देखिन्छ।

कक्षा १० र १२ को नतिजामै किन केन्द्रित?

नेपालमा शिक्षाको गुणस्तरबारे बहस हुँदा प्रायः कक्षा १० को एसईई र कक्षा १२ को नतिजालाई केन्द्रमा राख्ने गरिन्छ।

तर अध्ययनले त्यसअघि नै विद्यार्थीको आधारभूत सिकाइ कमजोर भइसकेको अवस्थामा माथिल्लो तहको नतिजा सुधार्न मात्र केन्द्रित हुनु पर्याप्त नहुने देखाएको छ।

पठन, लेखन र आधारभूत गणितीय सीप निर्माण हुने प्रारम्भिक तहमा पर्याप्त लगानी र हस्तक्षेप नगरी माथिल्लो कक्षाको परीक्षाफल सुधार्न खोज्नु दीर्घकालीन समाधान नहुने विज्ञहरूको धारणा छ।

ग्रामीण र सहरी क्षेत्रबीच ठूलो अन्तर छैन

अध्ययनको अर्को रोचक निष्कर्ष ग्रामीण र सहरी क्षेत्रका विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिबीच अपेक्षाकृत ठूलो अन्तर नदेखिनु हो।

ग्रामीण क्षेत्रमा ३३.७८ प्रतिशत र सहरी क्षेत्रमा ३७.६१ प्रतिशत बालबालिकाले गणितीय तथा पठन दुवै सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गरेका छन्।

यसले आधारभूत सिकाइको समस्या ग्रामीण विद्यालयमा मात्र सीमित नभएको देखाउँछ।

त्यस्तै, छात्र र छात्राबीच पनि उल्लेख्य अन्तर देखिएको छैन। ३६.०८ प्रतिशत छात्रा र ३६.६० प्रतिशत छात्रले गणितीय र पठन दुवै सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गरेका छन्।

अर्थात् लैंगिक आधारमा ठूलो विभेद नदेखिए पनि समग्र सिकाइ उपलब्धि भने कमजोर छ।

घरमा बोलिने भाषाले सिकाइमा ठूलो प्रभाव

अध्ययनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण निष्कर्षमध्ये एउटा घरमा बोलिने भाषाले बालबालिकाको सिकाइमा पार्ने प्रभाव हो।

घरमा नेपाली भाषा बोल्ने र नबोल्ने विद्यार्थीबीच गणित तथा पठन दुवै सीपमा उल्लेख्य अन्तर देखिएको छ।

घरमा नेपाली भाषा बोल्ने ५८.६९ प्रतिशत विद्यार्थीले गणितीय सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गरेका छन्। तर घरमा नेपाली नबोल्ने विद्यार्थीमध्ये यस्तो दक्षता हासिल गर्नेको संख्या ३६.५३ प्रतिशत मात्र छ।

पठन सीपमा पनि समान खालको अन्तर देखिएको छ।

घरमा नेपाली बोल्ने ४३.७५ प्रतिशत विद्यार्थीले पठन सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गरेका छन् भने नेपाली नबोल्ने विद्यार्थीमध्ये २०.२५ प्रतिशतले मात्र न्यूनतम स्तर पूरा गरेका छन्।

गणितीय र पठन दुवै सीपमा न्यूनतम दक्षता हासिल गर्ने विद्यार्थीको प्रतिशत घरमा नेपाली बोल्ने समूहमा ३९.२२ प्रतिशत छ। नेपाली नबोल्ने समूहमा यो संख्या १८.७४ प्रतिशत मात्र छ।

यसले बालबालिकाले विद्यालयमा प्रयोग हुने भाषा बुझ्न नसक्दा सिकाइ प्रक्रियामै अवरोध सिर्जना हुने देखाउँछ।

मातृभाषा र शिक्षण भाषाबीचको दूरी

नेपाल बहुभाषिक मुलुक हो। विभिन्न समुदायका बालबालिका घरमा नेपालीबाहेक अन्य भाषा बोल्छन्। तर विद्यालयमा प्रयोग हुने भाषा र घरमा प्रयोग हुने भाषाबीच ठूलो अन्तर हुँदा प्रारम्भिक कक्षामै सिकाइको आधार कमजोर हुन सक्छ।

विशेषगरी पठन सीप विकासका लागि बालबालिकाले शिक्षकले प्रयोग गर्ने भाषा सहज रूपमा बुझ्न सक्नु आवश्यक हुन्छ।

यसकारण बहुभाषिक समुदायका बालबालिकाका लागि प्रारम्भिक शिक्षामा मातृभाषाको प्रयोग, भाषिक संक्रमणलाई सहज बनाउने शिक्षण विधि र शिक्षकको भाषिक क्षमता सुधारजस्ता विषय महत्वपूर्ण हुने अध्ययनले देखाएको छ।

समस्या विद्यार्थीमा मात्र छैन

यी तथ्यांकले समस्या विद्यार्थीको क्षमता वा मेहनतमा मात्र नभएको स्पष्ट संकेत गर्छन्।

यदि एउटै समयमा देशभरका ठूलो संख्याका विद्यार्थीले न्यूनतम पठन र गणितीय सीप हासिल गर्न सकेका छैनन् भने यसको कारण विद्यालय प्रणाली, शिक्षण पद्धति, शिक्षक तयारी, भाषिक वातावरण, घरको सिकाइ वातावरण, पाठ्यक्रम तथा मूल्यांकन प्रणालीसँग पनि जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ।

विशेषगरी प्रारम्भिक कक्षामा विद्यार्थीले पढ्न सिक्ने र पढेर सिक्ने आधारभूत क्षमता विकास गर्न नसके माथिल्लो कक्षाको सम्पूर्ण सिकाइ प्रभावित हुन सक्छ।

त्यसैले आधारभूत तहमा कमजोर देखिएका विद्यार्थी पहिचान गरी उनीहरूलाई अतिरिक्त तथा लक्षित सिकाइ सहयोग उपलब्ध गराउनु आवश्यक देखिन्छ।

अबको प्राथमिकता के?

अध्ययनले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकले नेपालका लागि शिक्षा क्षेत्रमा एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ—विद्यालयमा बालबालिका कति छन् भन्नेभन्दा उनीहरूले वास्तवमा कति सिकिरहेका छन् भन्ने विषयलाई प्राथमिकता दिने बेला आएको छैन?

अब विद्यालय भर्ना दर, कक्षा उत्तीर्ण दर र परीक्षाको नतिजासँगै विद्यार्थीले हासिल गरेको वास्तविक सिकाइलाई पनि शिक्षाको मुख्य सूचक बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

प्रारम्भिक तहमा पठन र गणितीय सीपमा कमजोर विद्यार्थीको नियमित पहिचान, शिक्षकलाई व्यावहारिक तालिम, स्थानीय तहमा सिकाइ सुधार कार्यक्रम, अभिभावकको सहभागिता र बहुभाषिक विद्यार्थीका लागि उपयुक्त शिक्षण पद्धति आवश्यक देखिन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, विद्यार्थी कमजोर भएपछि मात्र समस्या पहिचान गर्नेभन्दा कक्षा १ देखि नै सिकाइको अवस्था नियमित रूपमा मापन गरेर समयमै सुधारात्मक सहयोग दिनुपर्ने आवश्यकता छ।

नेपालको शिक्षा प्रणालीको वास्तविक परीक्षा एसईई वा कक्षा १२ को परीक्षाफलमा मात्र होइन, एउटा बालबालिकाले प्रारम्भिक कक्षामै सहज रूपमा पढ्न, बुझ्न, लेख्न र आधारभूत गणित गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

अध्ययनले देखाएको दुई तिहाइ बालबालिकाको कमजोर सिकाइ अवस्था त्यसैले केवल एउटा शैक्षिक तथ्यांक होइन—यो नेपालको भावी मानव पुँजी निर्माणसँग जोडिएको गम्भीर चेतावनी हो।

Originally published on abcnews.com.np.