काठमाडौं । पृथ्वी राजमार्गमा पहिरो जाँदा राजधानी काठमाडौंसँगको सडक सम्पर्क प्रभावित हुन्छ । यस्तो बेला विकल्प खोज्दै गर्दा राज्यको नजर फेरि त्यही पुरानो सडकमा पुग्छ—त्रिभुवन राजपथ ।

कृष्णभीरमा ठूलो पहिरो गएपछि पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा अहिले पनि काठमाडौं आवतजावत गर्ने सवारीसाधनको भरपर्दो विकल्प यही राजपथ बनेको छ । सात दशकअघि निर्माण भएको यो सडकले पटक–पटक विपत्तिका बेला राजधानीलाई देशका अन्य भूभागसँग जोड्ने **‘सङ्कटको सारथि’**को भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ ।

तर विडम्बना के छ भने, संकट पर्दा सबैभन्दा पहिले सम्झिने यही सडक बजेट, विस्तार, स्तरोन्नति र पूर्वाधार विकासको प्राथमिकतामा भने लामो समयदेखि पछाडि पर्दै आएको छ ।

सात दशकमा पनि उस्तै सडक

त्रिभुवन राजपथको निर्माण विसं २०१३ सालमा सम्पन्न भएको हो । भारतीय सहयोगमा निर्माण भएको यो सडक त्यसबेला मालवाहक ट्रक तथा अन्य सवारीसाधन चल्न सक्ने **‘अल वेदर रोड’**का रूपमा विकास गरिएको थियो ।

विसं २०१० मङ्सिर २६ गते तत्कालीन बडामहारानी कान्ति राज्यलक्ष्मी देवीबाट थानकोटमा यसको उद्घाटन गरिएको थियो । सुरुमा जिप मात्र चल्न सक्ने कच्ची सडकका रूपमा रहेको यो मार्ग तीन वर्षपछि पूर्ण रूपमा निर्माण सम्पन्न भएको थियो ।

करिब १५९.६६ किलोमिटर लामो त्रिभुवन राजपथ काठमाडौंको त्रिपुरेश्वरबाट सुरु भएर कलंकी, नागढुङ्गा, नौबिसे, टिस्टुङ, पालुङ, दामन, हेटौँडा, पथलैया र परवानीपुर हुँदै वीरगन्जस्थित नेपाल–भारत सीमाको मैत्री पुलसम्म पुग्छ ।

निर्माण भएको ७० वर्ष पुग्न लाग्दा पनि यसका धेरै खण्ड अझै साँघुरा छन् । घुम्ती सुधार, सडक चौडा गर्ने तथा आधुनिक पूर्वाधार थप्ने काम अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन ।

भूकम्पले समेत रोक्न नसकेको सडक

त्रिभुवन राजपथको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको भरपर्दोपन हो । प्रतिकूल मौसम, बाढीपहिरो र प्राकृतिक विपत्तिका बेला समेत यो सडक तुलनात्मक रूपमा कम प्रभावित हुँदै आएको छ ।

२०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पपछि काठमाडौंमा खाद्यान्न, औषधि तथा इन्धन आपूर्ति गर्नसमेत यही सडक महत्वपूर्ण विकल्प बनेको थियो ।

अहिले पनि पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि काठमाडौंमा इन्धन तथा खाद्यान्न आपूर्ति सहज बनाउन त्रिभुवन राजपथ प्रयोग गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।

संकट पर्दा मात्रै राज्यको नजर

राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य तथा सडक विभागका पूर्वमहानिर्देशक इन्जिनियर अर्जुनजङ्ग थापाका अनुसार काठमाडौं जोड्ने अन्य राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा त्रिभुवन राजपथले निरन्तर साथ दिँदै आएको छ । तर राज्यको नीति, कार्यक्रम र बजेट विनियोजनमा भने यो सडक तुलनात्मक रूपमा पछाडि पर्दै आएको छ ।

थापाका अनुसार अन्य राजमार्गको तुलनामा यो सडक कम बिग्रिने, पहिरोको जोखिम कम हुने र २०७२ को भूकम्पबाट समेत ठूलो असर नपरेको भरपर्दो मार्ग हो । तर निर्माण सम्पन्न भएको दशकौँ बितिसक्दा पनि यसको विस्तार, स्तरोन्नति र साँघुरा घुम्ती सुधार हुन सकेको छैन ।

एकैपटक सबै भार धान्न सक्दैन

सामान्य अवस्थामा त्रिभुवन राजपथमा सवारी चाप कम हुन्छ । तर पृथ्वी राजमार्ग वा नारायणगढ–मुग्लिङ सडक अवरुद्ध हुनेबित्तिकै ठूलो संख्यामा सवारीसाधन यही मार्गतर्फ मोडिन्छन् ।

सडकको क्षमता सीमित भएकाले एकैपटक अत्यधिक सवारीको भार थपिँदा समस्या हुने गरेको थापा बताउँछन् ।

विशेषगरी अत्यधिक घुम्ती र साँघुरो सडकका कारण ठूला मालवाहक गाडी तथा ट्रेलर सञ्चालन जोखिमपूर्ण हुने भएकाले सडकलाई यथाशीघ्र स्तरोन्नति गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

काठमाडौं–तराई/मधेस द्रुतमार्ग निर्माणमा ढिलाइ, कान्ति लोकपथको सीमित भरपर्दोपन तथा कुलेखानी–फाखेल, कुलेखानी–सिस्नेरी र चित्लाङलगायतका मार्ग वर्षभरि सञ्चालनयोग्य नहुँदा त्रिभुवन राजपथको महत्व अझै कायमै रहेको छ ।

‘संकटको सारथि’ मात्रै होइन, स्थायी विकल्प बनाऊ

त्रिभुवन राजपथलाई केवल विपत्तिका बेला प्रयोग गर्ने अस्थायी वैकल्पिक मार्गका रूपमा हेर्न नहुने थापाको सुझाव छ ।

दामन र पालुङजस्ता पर्यटकीय क्षेत्रलाई जोड्ने यो सडक कृषि उत्पादन तथा अन्य सामान ओसारपसारका दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण रहेको उनको भनाइ छ ।

“त्रिभुवन राजपथलाई केवल ‘सङ्कटको सारथि’ मात्र नबनाई यसलाई पृथ्वी राजमार्गको स्थायी र सुरक्षित वैकल्पिक मार्गका रूपमा बजेट छुट्याएर सुरक्षित र भरपर्दो हुने गरी स्तरोन्नति गर्नु आजको आवश्यकता हो।”

पृथ्वी राजमार्गमा कृष्णभीरजस्ता पहिरोले पटक–पटक समस्या निम्त्याइरहेको वर्तमान अवस्थामा त्रिभुवन राजपथको स्तरोन्नति अब विकल्प होइन, रणनीतिक आवश्यकता बन्दै गएको छ ।

सात दशकदेखि विपत्तिमा राजधानीको साथ दिँदै आएको यो सडकलाई संकट पर्दा मात्रै सम्झिने कि सधैँभरि भरपर्दो वैकल्पिक राजमार्गका रूपमा विकास गर्ने, अब राज्यको प्राथमिकताले त्यसको उत्तर दिनुपर्ने देखिन्छ ।

Originally published on abcnews.com.np.