काठमाडौं । नेपालमा बैंकिङ कारोबार तीव्र रूपमा डिजिटल बन्दै गएको छ। मोबाइल तथा इन्टरनेट बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी, डिजिटल वालेट र कार्डमार्फत हुने कारोबार बढेसँगै बैंकिङ सेवा लिन शाखामै पुग्नुपर्ने बाध्यता घट्दै गएको छ। तर, डिजिटल बैंकिङको विस्तारसँगै साइबर सुरक्षा बैंकिङ क्षेत्रको प्रमुख चुनौती बन्दै गएको छ।

डिजिटल माध्यमबाट कारोबार गर्ने ग्राहकको संख्या बढेसँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थामाथि साइबर आक्रमणको जोखिम पनि बढिरहेको छ। ग्राहकका बैंक खाता, पासवर्ड, ओटीपी, कार्ड विवरणलगायत संवेदनशील वित्तीय सूचना चोरी गरी ठगी गर्ने प्रयास भइरहेका छन्। सामाजिक सञ्जाल, फिसिङ लिंक, नक्कली वेबसाइट, मोबाइल एप तथा फोन कलमार्फत ग्राहकलाई झुक्याएर बैंकिङ विवरण लिने प्रवृत्ति पनि बढ्दो छ।

विशेषगरी बैंकको कर्मचारी भएको बहाना गर्दै ओटीपी माग्ने, खाता बन्द हुने वा केवाईसी अद्यावधिक गर्नुपर्ने भन्दै लिंक पठाउने, चिट्ठा तथा रोजगारीको प्रलोभन देखाएर बैंकिङ विवरण माग्ने जस्ता माध्यमबाट ठगी हुने गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा ग्राहक आफैंले संवेदनशील विवरण उपलब्ध गराउँदा अपराधीले खातामा पहुँच पुर्‍याउने गरेका छन्।

साइबर जोखिम ग्राहकमा मात्र सीमित छैन। बैंक तथा वित्तीय संस्थाका सूचना प्रणाली, डिजिटल पूर्वाधार र भुक्तानी प्रणालीमाथि हुने आक्रमणले ठूलो वित्तीय क्षति निम्त्याउन सक्छ। बैंकिङ प्रणाली केही समय अवरुद्ध हुँदा कारोबार प्रभावित हुने मात्र होइन, ग्राहकको विश्वास, संस्थाको प्रतिष्ठा र समग्र वित्तीय प्रणालीको स्थायित्वमा समेत असर पर्न सक्छ।

सुरक्षालाई संस्थागत जिम्मेवारी बनाउनुपर्ने

विज्ञहरूका अनुसार साइबर सुरक्षालाई बैंकको सूचना प्रविधि विभागको मात्र जिम्मेवारीका रूपमा हेर्नु हुँदैन। बैंकको सञ्चालक समिति, व्यवस्थापन, कर्मचारीदेखि ग्राहकसम्म सबै पक्ष साइबर सुरक्षाप्रति सचेत हुन आवश्यक छ।

बैंकहरूले अत्याधुनिक सुरक्षा प्रविधिको प्रयोगसँगै नियमित सुरक्षा परीक्षण, जोखिम मूल्यांकन र साइबर आक्रमणको अभ्यास गर्नुपर्ने देखिन्छ। ग्राहकको पहिचान तथा कारोबारमा देखिने असामान्य गतिविधि पहिचान गर्ने प्रणालीलाई पनि थप प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।

एउटै खाताबाट अस्वाभाविक कारोबार हुनु, नयाँ उपकरणबाट ठूलो रकम स्थानान्तरण हुनु वा असामान्य समयमा कारोबार हुनुलगायत गतिविधिको तत्काल निगरानी गर्न सके सम्भावित ठगी नियन्त्रण गर्न सकिने जानकारहरू बताउँछन्।

डिजिटल साक्षरता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण

बैंकले बलियो सुरक्षा प्रणाली विकास गरे पनि ग्राहक आफैंले ओटीपी, पिन, पासवर्ड वा मोबाइल बैंकिङसम्बन्धी संवेदनशील विवरण अरूलाई दिएमा जोखिम कायमै रहन्छ। त्यसैले बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ग्राहकलाई निरन्तर डिजिटल सुरक्षा सचेतना दिन आवश्यक छ।

‘बैंकले कहिल्यै ओटीपी वा पासवर्ड माग्दैन’ भन्ने आधारभूत जानकारीदेखि फिसिङ तथा नक्कली लिंक पहिचान गर्ने तरिकासम्मका विषयमा ग्राहकलाई शिक्षित बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

प्रविधिसँगै सुरक्षा बलियो बनाउनुपर्ने

नेपालमा डिजिटल बैंकिङको विस्तार अब रोक्ने होइन, अझ सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउने विषय हो। डिजिटल कारोबार बढाउँदै गर्दा साइबर सुरक्षामा आवश्यक लगानी र क्षमता विस्तार गर्न नसकिए डिजिटल बैंकिङको सुविधा नै जोखिमको माध्यम बन्न सक्छ।

त्यसैले बैंकिङ क्षेत्रको प्रतिस्पर्धा ब्याजदर, नाफा वा डिजिटल सेवाको संख्यामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। ग्राहकको पैसा र व्यक्तिगत सूचना कति सुरक्षित राख्न सकिन्छ भन्ने विषय पनि बैंकिङ सेवाको गुणस्तर मापन गर्ने महत्वपूर्ण आधार बन्नुपर्छ।

डिजिटल बैंकिङको भविष्य सुरक्षित बनाउन प्रविधि, सुरक्षा प्रणाली, नियामकीय निगरानी, बैंकको आन्तरिक क्षमता र ग्राहकको डिजिटल चेतना—यी सबै पक्षलाई समान रूपमा बलियो बनाउन आवश्यक देखिन्छ।

Originally published on abcnews.com.np.