नयाँदिल्ली । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले स्वतन्त्रता दिवसका दिन लालकिल्लाबाट दिएको सम्बोधनमा प्रयोग गरेको ‘दिमागी नक्सल’ शब्द अहिले भारतीय राजनीतिमा नयाँ बहसको केन्द्र बनेको छ।

१५ अगस्टमा लालकिल्लाबाट राष्ट्रका नाममा सम्बोधन गर्दै मोदीले सशस्त्र नक्सलवाद कमजोर भइसके पनि त्यसको ‘विचार’ अझै समाजमा रहेको दाबी गरे। उनले हतियार बोकेका नक्सली समाप्त भएको तर ‘दिमागी नक्सली’ अवसर खोजिरहेको भन्दै त्यस्ता व्यक्तिलाई पहिचान गरी मूलधारबाट अलग्याउनुपर्ने धारणा राखे।

मोदीको यो अभिव्यक्तिले तत्कालै एउटा राजनीतिक प्रश्न जन्मायो—‘दिमागी नक्सल’ भन्नाले आखिर कसलाई भनिएको हो?

यही प्रश्नको स्पष्ट उत्तर अहिलेसम्म नआएकाले बहस झन् चर्किएको छ।

मोदीले आफ्नो सम्बोधनमा सशस्त्र नक्सलवाद र त्यससँग जोडिएको वैचारिक प्रवृत्तिबीच फरक छुट्याउने प्रयास गरेका थिए।

उनको तर्क थियो—बन्दुक बोकेर हिंसाको बाटो रोज्ने नक्सलवाद कमजोर भइसके पनि हिंसा, अराजकता र राष्ट्रविरोधी सोचलाई समर्थन गर्ने मानसिकता अझै बाँकी छ।

तर राजनीतिक विपक्ष र आलोचकहरूले यहीँबाट प्रश्न उठाएका छन्।

यदि ‘दिमागी नक्सल’ एउटा निश्चित राजनीतिक वा वैचारिक श्रेणी हो भने यसको मापदण्ड के हो?

सरकारका नीतिको आलोचना गर्ने व्यक्ति?

वामपन्थी विचार राख्ने बुद्धिजीवी?

नागरिक अधिकारका पक्षधर?

सरकारविरोधी विद्यार्थी?

वा हिंसात्मक नक्सल विचारधारालाई साँच्चिकै समर्थन गर्ने व्यक्ति?

परिभाषा अस्पष्ट रहँदा आलोचकहरूले ‘दिमागी नक्सल’लाई सरकारविरोधी आवाजलाई एउटै राजनीतिक लेबल लगाउने औजार बन्न सक्ने खतरा औँल्याएका छन्।

मोदीको अभिव्यक्तिपछि सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टीले भने प्रधानमन्त्रीको भनाइलाई व्यापक राजनीतिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्ने बताएको छ।

भाजपा सांसद सुधांशु त्रिवेदीले सामाजिक सञ्जालमार्फत ‘दिमागी नक्सल’ शब्दको व्याख्या गर्ने क्रममा नक्सली हिंसालाई वैचारिक रूपमा सही ठहर गर्ने, नागरिकता संशोधन ऐनलाई गलत ढंगले प्रस्तुत गर्ने तथा धार्मिक नारालाई चयनात्मक रूपमा व्याख्या गर्नेहरूलाई यस्तो श्रेणीमा राखेका छन्।

यसबाट भाजपाले ‘दिमागी नक्सल’ भन्नाले सामान्य सरकार आलोचक नभई हिंसा, अराजकता वा राष्ट्रविरोधी कथित वैचारिक संरचनालाई समर्थन गर्ने समूहलाई संकेत गरिएको दाबी गरेको देखिन्छ।

तर यही व्याख्याले पनि विवाद समाधान गरेको छैन।

किनभने प्रश्न अझै बाँकी छ—त्यसको सीमा कसले निर्धारण गर्छ?

‘अर्बन नक्सल’पछि ‘दिमागी नक्सल’

भारतीय राजनीतिमा ‘दिमागी नक्सल’ पूर्ण रूपमा नयाँ राजनीतिक भाष्य भने होइन। पछिल्ला वर्षहरूमा भारतमा ‘अर्बन नक्सल’ शब्दको प्रयोग पनि निकै विवादित रहँदै आएको छ।

सरकार समर्थक धारले ‘अर्बन नक्सल’लाई नक्सली हिंसाको वैचारिक तथा सहरी समर्थन संरचनासँग जोड्दै आएको छ। विपक्षी र मानवअधिकार पक्षधरहरूले भने यस्तो शब्दावलीमार्फत सरकारका आलोचक, लेखक, विद्यार्थी र सामाजिक अभियन्तालाई कलंकित गर्ने प्रयास हुने आरोप लगाउँदै आएका छन्।

अब ‘दिमागी नक्सल’ शब्द सार्वजनिक राजनीतिक भाषणमा प्रवेश गरेपछि पुरानो बहस नयाँ रूपले फर्किएको छ।

के भारतमा राजनीतिक असहमतिलाई अब ‘राष्ट्रविरोधी सोच’, ‘अर्बन नक्सल’ वा ‘दिमागी नक्सल’जस्ता शब्दमार्फत वर्गीकृत गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको हो?

यो प्रश्न भारतीय लोकतन्त्रको बहसमा महत्वपूर्ण बन्न पुगेको छ।

कांग्रेसको प्रतिप्रश्न : परिभाषा कहाँ छ?

कांग्रेसले मोदीको अभिव्यक्तिमाथि सबैभन्दा कडा प्रश्न उठाएको छ।

कांग्रेस नेता जयराम रमेशले यसअघि ‘अर्बन नक्सल’ शब्द प्रयोग हुँदा पनि यसको स्पष्ट परिभाषा मागिएको स्मरण गराउँदै अहिले ‘दिमागी नक्सल’को अर्थ के हो भनेर प्रश्न गरेका छन्।

उनको तर्कको केन्द्रमा एउटा लोकतान्त्रिक सिद्धान्त छ—राज्यले कुनै नागरिकलाई गम्भीर राजनीतिक आरोप लगाउँछ भने त्यसको कानुनी र स्पष्ट परिभाषा हुनुपर्छ।

पूर्वअर्थमन्त्री पी. चिदम्बरमले आफूलाई व्यंग्यात्मक रूपमा ‘दिमागी नक्सल भएकोमा गर्व’ रहेको प्रतिक्रिया दिँदै मोदीको शब्दप्रति कटाक्ष गरेका छन्।

आरजेडी सांसद मनोज झाले भने यसलाई राजनीतिक व्यंग्यको विषय बनाउँदै अब ‘दिमागी नक्सल’ शब्दमाथि मीम, रील, कार्टुन, कविता र गीत बन्ने टिप्पणी गरेका छन्।

यसले एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक संकेत गर्छ—सरकारले प्रयोग गरेको राजनीतिक शब्दावली विपक्षीले पनि आफ्नै भाषामा पुनः कब्जा गर्न थालेको छ।

भाजपाका नेताहरूले भने मोदीको अभिव्यक्तिलाई राष्ट्र निर्माणसँग जोडेर बचाउ गरेका छन्।

महाराष्ट्रका मुख्यमन्त्री देवेन्द्र फडणवीसले बन्दुक बोकेको नक्सलवाद घटे पनि केही मानिसको सोचमा अराजकता र हिंसाको प्रवृत्ति बाँकी रहेको बताएका छन्।

केन्द्रीय मन्त्री चिराग पासवानले पनि ‘दिमागी नक्सल’ भन्नाले भारतलाई विकसित राष्ट्र बन्न नदिन खोज्ने र अराजकता फैलाउन चाहने शक्तिलाई संकेत गरिएको व्याख्या गरेका छन्।

अर्थात् सत्तापक्षको व्याख्यामा ‘दिमागी नक्सल’ राजनीतिक असहमतिको पर्याय होइन, राष्ट्रविरोधी वा हिंसात्मक मानसिकताको राजनीतिक नामहो।

तर विपक्षीको शंका यहीँ छ—त्यो सीमारेखा व्यवहारमा कसरी निर्धारण हुन्छ?

‘विचार’लाई अपराधीकरण गर्ने कि हिंसालाई?

यो विवादको सबैभन्दा गहिरो पक्ष यही हो।

लोकतान्त्रिक समाजमा कुनै व्यक्तिले सरकारको आलोचना गर्न सक्छ, राज्यको नीति गलत भन्न सक्छ, वामपन्थी वा दक्षिणपन्थी विचार राख्न सक्छ, व्यवस्था परिवर्तनको बहस गर्न सक्छ।

तर हिंसात्मक गतिविधिमा सहभागी हुनु वा हिंसालाई प्रत्यक्ष समर्थन गर्नु फरक विषय हो।

त्यसैले ‘दिमागी नक्सल’ शब्दको प्रयोगमा मूल प्रश्न विचार र हिंसाबीचको सीमा हो।

यदि सरकारको आलोचना मात्र गर्ने व्यक्तिलाई पनि ‘दिमागी नक्सल’ भन्न थालियो भने त्यो लोकतान्त्रिक असहमतिलाई अपराधीकरण गर्ने दिशातर्फ जान सक्छ।

तर यदि हिंसात्मक नक्सलवादलाई वैचारिक वा संगठनात्मक रूपमा समर्थन गर्ने व्यक्तिका लागि मात्र यो शब्द प्रयोग गरिएको हो भने त्यसको स्पष्ट मापदण्ड सार्वजनिक गर्नुपर्ने हुन्छ।

राजनीतिक भाषणमा प्रयोग गरिएको एउटा शब्द कानुनी श्रेणी बन्न थाल्यो भने त्यसको असर निकै गम्भीर हुन सक्छ।

मोदीको राजनीतिक शैलीमा नयाँ शब्दावली

मोदीको राजनीतिक भाषणमा तीखा र सम्झन सजिलो शब्दावली प्रयोग गर्ने शैली नयाँ होइन।

यस्ता शब्दहरूले राजनीतिक बहसलाई जटिल नीतिगत दस्तावेजबाट निकालेर जनताले तुरुन्त बुझ्ने राजनीतिक ‘फ्रेम’मा लैजान सहयोग गर्छन्।

‘दिमागी नक्सल’ पनि त्यस्तै राजनीतिक फ्रेम बन्न सक्छ।

यसले एउटा जटिल बहसलाई दुई समूहमा विभाजन गर्न सक्छ—

राष्ट्र निर्माणको पक्षमा रहेका ‘मूलधारका’ मानिस र अराजकता चाहने ‘दिमागी नक्सली’।

यस्तो भाषिक विभाजन राजनीतिक रूपमा शक्तिशाली हुन सक्छ। तर लोकतन्त्रका लागि यसको जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ—बीचमा रहेका असहमतिका धेरै स्वरहरू कहाँ जाने?

मोदीको भाषणमा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष युवा पुस्तासँग सम्बन्धित थियो।

उनले युवालाई यस्तो वैचारिक प्रभावबाट अलग राख्दै विकसित भारत निर्माणको मूलधारमा जोड्नुपर्ने बताएका छन्।

यसले देखाउँछ कि मोदीको भाषण केवल नक्सलवादविरुद्धको सुरक्षा सन्देश मात्र थिएन। यो भारतको युवा पुस्तामाथि वैचारिक प्रभावको राजनीतिक प्रतिस्पर्धासँग पनि जोडिएको थियो।

भारतमा सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारसँगै युवाहरू राजनीतिक विचार निर्माणमा परम्परागत पार्टी र सञ्चारमाध्यमभन्दा बाहिरका स्रोतमा निर्भर हुन थालेका छन्।

त्यसैले ‘युवा पुस्तालाई मूलधारमा ल्याउने’ मोदीको आह्वानलाई आगामी राजनीतिक पुस्तामाथिको प्रभावका लागि भइरहेको व्यापक प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

नक्सलवाद सकिएको घोषणा र बाँकी रहेको ‘विचार’

मोदीको अभिव्यक्तिमा एउटा अर्को विरोधाभास पनि देखिन्छ।

एकातर्फ उनले बन्दुक बोकेका नक्सली समाप्त भएको दाबी गरेका छन्। अर्कोतर्फ ‘दिमागी नक्सली’ अझै रहेको बताएका छन्।

यसको अर्थ सरकारको सुरक्षा रणनीति अब केवल सशस्त्र समूहविरुद्धको कारबाहीमा सीमित नभई विचार, कथा र वैचारिक प्रभावविरुद्धको राजनीतिक संघर्षतर्फ पनि विस्तार भइरहेको संकेतका रूपमा लिन सकिन्छ।

तर यही बिन्दुमा लोकतान्त्रिक चुनौती खडा हुन्छ।

हिंसात्मक संगठनसँग लड्नु र असहमत विचारसँग लड्नु एउटै कुरा होइन।

राज्यले हिंसात्मक अपराध नियन्त्रण गर्न सक्छ। तर विचारसँग अन्ततः विचारकै माध्यमबाट प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ।

मोदीले लालकिल्लाबाट प्रयोग गरेको एउटा शब्द अहिले सत्तापक्ष र विपक्ष दुवैको राजनीतिक हतियार बनिसकेको छ।

भाजपा यसलाई राष्ट्रविरोधी मानसिकताविरुद्धको चेतावनीका रूपमा व्याख्या गरिरहेको छ।

विपक्षी दलहरू भने यसलाई सरकारका आलोचकलाई डराउने र राजनीतिक रूपमा बदनाम गर्ने नयाँ लेबलका रूपमा हेरिरहेका छन्। यसको वास्तविक अर्थ आगामी दिनमा भारतीय राजनीतिले नै निर्धारण गर्नेछ।

तर एउटा कुरा निश्चित छ—

‘दिमागी नक्सल’ अब केवल मोदीको भाषणमा प्रयोग भएको शब्द रहेन। यो भारतमा राज्य, राष्ट्रवाद, असहमति र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सीमाबारे हुने नयाँ राजनीतिक बहसको प्रतीक बन्न थालेको छ।

र त्यस बहसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न अझै उही छ— ‘दिमागी नक्सल’ को परिभाषा कसले बनाउने—सत्ता कि संविधान?

Originally published on abcnews.com.np.