काठमाडौं । उत्तरी साइप्रसमा गरिएको इन भिट्रो फर्टिलाइजेसन (आईभीएफ) उपचारका क्रममा अभिभावकले छनोट गरेको दाताको शुक्रकीट वा डिम्बको सट्टा अर्कै दाताको प्रयोग भएको हुनसक्ने आशंका बढेको छ। बीबीसीको अनुसन्धानअनुसार यस्तो आशंकाबीच कम्तीमा ३० जना बालबालिकाको जन्म भएको पाइएको छ।

प्रभावितमध्ये अधिकांश बेलायती नागरिकका सन्तान हुन्। उनीहरूका अभिभावकले स्वास्थ्य विवरण, शारीरिक बनावट, व्यक्तित्व, शिक्षा तथा रुचिजस्ता पक्षलाई ध्यान दिएर दाता छनोट गरेको बताएका छन्। तर उपचारपछि जन्मिएका सन्तानको विवरण र छनोट गरिएको दाताबीच मेल नदेखिएपछि उनीहरूले आफूले रोजेको दाता नै प्रयोग भएको हो कि होइन भन्ने प्रश्न उठाएका हुन्।

बीबीसीले यसअघि पनि यही प्रकृतिका सातवटा घटना सार्वजनिक गरिसकेको थियो। पछिल्लो अनुसन्धानमा थप परिवारहरूमा समेत यस्तै समस्या देखिएको जनाएको छ।

प्रभावित ३० बालबालिकामध्ये आधाभन्दा बढीको आईभीएफ उपचार उत्तरी साइप्रसस्थित डोगुस आईभीएफ सेन्टरमा भएको थियो।

डीएनए परीक्षणपछि बढ्यो आशंका

आफ्ना सन्तानको जैविक उत्पत्तिबारे शंका लागेपछि केही अभिभावकले व्यावसायिक डीएनए परीक्षण गराएका थिए। ३० बालबालिकामध्ये ११ जनाले यस्तो परीक्षण गराएको र तीमध्ये धेरैमा टर्की वा आसपासका क्षेत्रसँग सम्बन्धित आनुवंशिक वंश देखिएको बीबीसीले जनाएको छ।

यसले अभिभावकले छनोट गरेका पश्चिमी युरोपका दाताको सट्टा फरक दाताको शुक्रकीट वा डिम्ब प्रयोग भएको हुनसक्ने आशंकालाई थप बल दिएको छ।

डीएनए परीक्षण गरिएका अधिकांश बालबालिकाको गर्भाधान सन् २०१२ देखि २०२४ को अवधिमा डोगुस क्लिनिकमा आईभीएफमार्फत भएको थियो।

अब ती परिवारका लागि मुख्य प्रश्न आफ्ना सन्तानको वास्तविक जैविक दाता को हुन् र उनीहरूको स्वास्थ्य तथा आनुवंशिक इतिहास के हो भन्ने बनेको छ।

दाता प्रणालीबाट जन्मिएका व्यक्तिको अधिकारका लागि काम गर्ने संस्था डोनर कन्सिभ्ड यूकेकी संस्थापक लौरा ब्रिजेन्सले घटनालाई अत्यन्त चिन्ताजनक बताएकी छन्। उनका अनुसार दाताबाट जन्मिएका व्यक्तिलाई आफ्नो वास्तविक जैविक उत्पत्तिबारे सत्य थाहा पाउनु मौलिक अधिकार हो।

१३ वर्षसम्म गलत दाताको आशंका

र्याचेलले सन् २०१२ मा डोगुस आईभीएफ सेन्टरमा उपचार गराएकी थिइन्। त्यतिबेला उनी ३९ वर्षकी थिइन्। आफ्नै अण्डलाई प्रयोगशालामा शुक्रकीटसँग निषेचन गराएर तयार गरिएको भ्रूण गर्भाशयमा प्रत्यारोपण गर्न उनलाई शुक्रकीट दाता आवश्यक थियो।

उनले उपचारका क्रममा डेनमार्कस्थित शुक्रकीट बैंक क्रायोस इन्टरनेसनलको वेबसाइटबाट एक गोप्य दाता छनोट गरेकी थिइन्। उपचार प्याकेजको लागत करिब ४ हजार युरो थियो, जुन त्यतिबेला बेलायतमा हुने समान उपचारभन्दा निकै सस्तो थियो।

तर उपचारपछि र्याचेलले आफूले छनोट गरेको दाताको शुक्रकीट प्रयोग भएको पुष्टि गर्ने स्वास्थ्यसम्बन्धी कागजात माग्दा क्लिनिकका कर्मचारीले उपलब्ध गराउन अस्वीकार गरेको उनको भनाइ छ।

छोरा जोनाह जन्मिएपछि उनको शारीरिक बनावट आफूले छनोट गरेको दाताको विवरणसँग मेल नखाने र्याचेलले महसुस गरिन्। तर वास्तविकता पत्ता लगाउन उनलाई १३ वर्ष लाग्यो।

र्याचेल र जोनाहले डीएनए परीक्षण गराउँदा जोनाह र्याचेलकै जैविक सन्तान भएको पुष्टि भयो। तर उनले छनोट गरेको ‘डिट्टो’ नामका दाता जोनाहका जैविक पिता नभएको परीक्षणबाट खुलेको थियो।

बीबीसीले डीएनए परीक्षणको नतिजाबारे क्रायोस इन्टरनेसनलसँग सम्पर्क गर्दा कम्पनीले डोगुस क्लिनिकमा आफूहरूले शुक्रकीट पठाएको कुनै अभिलेख नरहेको बताएको छ।

यद्यपि डोगुसले लामो समयसम्म क्रायोससँगको सम्बन्धलाई आफ्नो उपचार सेवाको प्रमुख विशेषताका रूपमा प्रचार गर्दै आएको थियो।

डोगुसमाथि पहिले नै प्रश्न उठेको थियो

बीबीसीका अनुसार विश्वकै ठूलो शुक्रकीट बैंकमध्ये एक क्रायोस इन्टरनेसनलले डोगुस आईभीएफ सेन्टरलाई सन् २०१६ देखि नै आफ्नो कालोसूचीमा राखेको थियो।

उत्तरी साइप्रस युरोपेली संघको कानुनी संरचनाअनुसार सञ्चालित छैन र यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा टर्कीले मात्र मान्यता दिएको अवस्था छ। त्यहाँका प्रजनन उपचार केन्द्रहरूमा नियमन अपेक्षाकृत कमजोर रहेको बताइन्छ।

कम लागत, तुलनात्मक रूपमा उच्च सफलता दर तथा विभिन्न प्रकारका शुक्रकीट र डिम्बदाताको विकल्प उपलब्ध हुने प्रचारका कारण उत्तरी साइप्रस विदेशबाट प्रजनन उपचार गराउन जाने व्यक्तिका लागि लोकप्रिय गन्तव्य बनेको छ।

बेलायतबाट समेत ठूलो संख्यामा मानिस आईभीएफ तथा अन्य प्रजनन उपचारका लागि उत्तरी साइप्रस जाने गरेका छन्।

बीबीसीले यस वर्ष मार्चमा पहिलोपटक केही अभिभावकलाई दातासम्बन्धी गलत जानकारी दिइएको हुनसक्ने घटना सार्वजनिक गरेको थियो। त्यसपछि उत्तरी साइप्रसको स्वास्थ्य मन्त्रालयले आधिकारिक अनुसन्धान सुरु गरेको बताएको थियो। तर पछिल्ला घटनाका सम्बन्धमा बीबीसीले सोधेका प्रश्नमा मन्त्रालयले स्पष्ट जवाफ नदिएको जनाएको छ।

एउटै क्लिनिकका तीन कर्मचारीको नाम जोडियो

बीबीसीको अनुसन्धानमा डोगुससँग जोडिएका कम्तीमा १५ घटनामा तीन जना कर्मचारीको भूमिका बारम्बार देखिएको छ।

डोगुसका मालिक तथा ‘जिम्मेवार व्यवस्थापक’ डा. सेवकेत अल्तुर्कले क्लिनिकमा हुने उपचार प्रक्रियाको स्वीकृतिसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। गलत शुक्रकीट वा डिम्ब प्रयोग भएको आशंका गरेका ६ बालबालिकाका अभिभावकको उपचारमा उनको संलग्नता रहेको बीबीसीले जनाएको छ।

त्यस्तै, अन्य नौ बालबालिकाको उपचारमा डा. फिर्देभ्स उगुज टिप संलग्न थिइन्। उनले क्लिनिकको उपचार प्रक्रिया स्वीकृत गर्ने जिम्मेवारी डा. अल्तुर्कको रहेको बताउँदै आफूले बिरामीलाई कहिल्यै गलत सूचना नदिएको दाबी गरेकी छन्।

बिरामी संयोजक जुली हडसन भने अधिकांश बेलायती बिरामीका लागि प्रमुख सम्पर्क व्यक्ति थिइन्। उनले बिरामीलाई पठाएका इमेलमा डा. फिर्देभ्सले उनीहरूको तर्फबाट क्रायोसबाट शुक्रकीट मगाउने उल्लेख गर्ने गरेको बीबीसीले जनाएको छ।

तर डा. फिर्देभ्सले शुक्रकीट खरिद गर्नु आफ्नो जिम्मेवारी नभएको र बिरामीलाई यस विषयमा के जानकारी दिइएको थियो भन्ने आफूलाई थाहा नभएको बताएकी छन्।

डा. अल्तुर्क र हडसनले भने बीबीसीले राखेका प्रश्नको जवाफ दिन अस्वीकार गरेका छन्।

‘गलत काम भएको छैन’ भन्ने चिकित्सकको दाबी

डा. फिर्देभ्सले आफूले कुनै पनि प्रकारको गलत काम नगरेको दाबी गरेकी छन्। तर प्रभावित परिवारहरूले आफूले रोजेको दाता प्रयोग भएको पुष्टि गर्न खोज्दा क्लिनिकबाट पर्याप्त कागजात र स्पष्ट जानकारी नपाएको आरोप लगाएका छन्।

यस्तो अवस्थामा परिवारहरूलाई सन्तानको जैविक उत्पत्तिमात्र होइन, भविष्यमा आवश्यक पर्न सक्ने आनुवंशिक तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारीसमेत अनिश्चित हुने जोखिम रहेको विशेषज्ञहरूले बताएका छन्।

विशेषज्ञहरू पनि घटनाको व्यापकताबाट चकित

बीबीसीले अनुसन्धानका निष्कर्ष विभिन्न प्रजनन उपचार विशेषज्ञसमक्ष प्रस्तुत गर्दा उनीहरूले ३० बालबालिका एउटै प्रकारको आशंकाबाट प्रभावित भएको तथ्यलाई असाधारण र गम्भीर भएको बताएका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार आईभीएफ प्रक्रियामा संयोगवश गलत दाता प्रयोग हुनु अत्यन्त दुर्लभ घटना हो। तर यति धेरै परिवारमा एउटै प्रकृतिको समस्या देखिनुले सामान्य मानवीय त्रुटिभन्दा बाहिरको लापरवाही वा सम्भावित ठगीबारे प्रश्न उठाउन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

ब्रिटिश फर्टिलिटी सोसाइटीले समेत यो घटना एउटा चिकित्सक वा एउटा क्लिनिकमा सीमित विषय नभई प्रणालीगत कमजोरीसँग सम्बन्धित हुनसक्ने बताएको छ।

क्रायोस इन्टरनेसनलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत ओले साउले यति धेरै परिवार प्रभावित भएको जानकारी पाउँदा आफू ‘स्तब्ध’ भएको प्रतिक्रिया दिएका छन्।

अभिभावकको पीडा, सन्तानको अधिकार

यो घटनाले आईभीएफ उपचारमा दाता छनोट, शुक्रकीट तथा डिम्बको भण्डारण, पहिचानको प्रमाणीकरण, अभिलेख व्यवस्थापन र नियमनको प्रभावकारितामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

अभिभावकहरूले आफ्नो सन्तानका लागि दाता छनोट गर्दा स्वास्थ्य र आनुवंशिक इतिहासदेखि शारीरिक तथा व्यक्तिगत विशेषतासम्म विचार गरेका थिए। तर उपचारपछि फरक दाता प्रयोग भएको हुनसक्ने आशंकाले उनीहरूलाई वर्षौंसम्म अनिश्चिततामा राखेको छ।

विशेषगरी सन्तान हुर्किएपछि आफ्नो जैविक उत्पत्तिबारे जानकारी खोज्दा सही विवरण उपलब्ध नहुनु उनीहरूका लागि भावनात्मक मात्र नभई स्वास्थ्यसम्बन्धी चुनौतीसमेत बन्न सक्छ।

घटनाबारे अनुसन्धान अघि बढ्दै जाँदा प्रभावित परिवारहरूको मुख्य माग अब आफ्ना सन्तानका वास्तविक जैविक दाता पहिचान हुनु, उनीहरूको आनुवंशिक तथा स्वास्थ्य इतिहासबारे विश्वसनीय जानकारी प्राप्त हुनु र भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन प्रजनन उपचार केन्द्रमा कडा नियमन तथा अभिलेख प्रमाणीकरण प्रणाली लागू हुनु बनेको छ।

यो घटनाले विदेशमा प्रजनन उपचार गराउन जाने परिवारले क्लिनिकको नियमन, दाता स्रोत, आधिकारिक अभिलेख र उपचारपछि उपलब्ध हुने प्रमाणपत्र तथा कागजातबारे पर्याप्त जानकारी लिनुपर्ने आवश्यकतालाई समेत उजागर गरेको छ।

Originally published on abcnews.com.np.