काठमाडौं । नेपाली चलचित्रको बक्स अफिसमा पछिल्लो समय एउटा रोचक परिवर्तन देखिएको छ—फिल्म चलाउन पुरुष नायक नै केन्द्रमा हुनुपर्छ भन्ने पुरानो सूत्र कमजोर हुँदै गएको छ।

वैशाखदेखि साउनको अन्तिमसम्म प्रदर्शनमा आएका १७ नेपाली चलचित्रमध्ये दुईवटा फिल्मले मात्र उल्लेख्य व्यावसायिक सफलता हासिल गरेका छन्—‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’। संयोग मात्र होइन, यी दुवै चलचित्रको अर्को साझा विशेषता पनि छ—दुवैको कथा महिलाको जीवन, संघर्ष र निर्णय वरिपरि केन्द्रित छ।

साउन १ गतेदेखि प्रदर्शनमा रहेको ‘गौँथली’ले हालसम्म २१ करोड ४४ लाख रुपैयाँ ग्रस व्यापार गरेको बताइएको छ। यो यस वर्षकै सर्वाधिक कमाउने नेपाली चलचित्र बनेको छ। अफसिजनमा समेत यसको व्यापार बलियो रहनुले नेपाली चलचित्र बजारमा महिला केन्द्रित कथाका लागि दर्शकको सम्भावित आकर्षणतर्फ संकेत गरेको छ।

त्यस्तै, वैशाख २५ गतेदेखि प्रदर्शनमा आएको ‘लालीबजार’ले ९ करोड ३२ लाख रुपैयाँ कमाएको छ। यो वर्षको पहिलो हिट नेपाली चलचित्रका रूपमा ‘लालीबजार’लाई लिइएको छ।

तर यी दुई फिल्मको सफलता केवल दुईवटा बक्स अफिस तथ्यांकमा सीमित छैन। यसले नेपाली चलचित्र उद्योगमा लामो समयदेखि स्थापित एउटा धारणामाथि प्रश्न उठाएको छ—‘फिल्म चल्नका लागि स्टार हिरो अनिवार्य हुन्छ।’

‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’मा महिलाको संघर्ष

स्वस्तिमा खड्का मुख्य भूमिकामा रहेको **‘लालीबजार’**ले वादी समुदायको सामाजिक यथार्थलाई कथाको केन्द्रमा राखेको छ। विशेषगरी महिलाहरू यौन पेसामा धकेलिनुपर्ने बाध्यता र आमाछोरीबीचको सम्बन्धलाई फिल्मले उठाएको छ।

फिल्मको महिला पात्र केवल घटनाको साक्षी होइन, कथा अघि बढाउने मुख्य शक्ति हो। यही कारण ‘लालीबजार’को सफलता महिला केन्द्रित सिनेमाका लागि अर्थपूर्ण मानिएको छ।

‘गौँथली’को कथा पनि महिला पात्रकै जीवन संघर्षमा केन्द्रित छ। सिम्रन खड्काले निर्वाह गरेको गौँथली पढेर आत्मनिर्भर बन्न चाहन्छिन्। तर सामाजिक र पारिवारिक परिस्थितिले उनलाई विवाह गर्न बाध्य बनाउँछ।

विवाहपछि श्रीमान्लाई अटिजम भएको थाहा पाएपछि उनको जीवन झन् जटिल बन्छ। त्यसपछि उनी सम्बन्ध, सामाजिक अपेक्षा र आफ्नै भविष्यबीच संघर्ष गर्छिन्।

अर्थात्, दुवै फिल्ममा महिला पात्र कसैको प्रेमिका, पत्नी वा सहायक पात्र मात्र होइनन्; उनीहरू स्वयं कथाका चालक हुन्।

रेखा थापाले धेरैअघि सुरु गरेको यात्रा

महिलालाई केन्द्रमा राखेर व्यावसायिक फिल्म बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरा भने नेपाली चलचित्रमा नयाँ होइन।

अभिनेत्री रेखा थापाले एक दशकभन्दा बढी समयअघि नै नेपाली फिल्ममा स्थापित पुरुष नायक केन्द्रित संरचनालाई चुनौती दिएकी थिइन्।

‘हिम्मतीवाली’, ‘किस्मत’, ‘हिम्मत’, ‘रुद्रप्रिया’, ‘काली’, ‘रामप्यारी’ लगायतका चलचित्रमा उनले मुख्य भूमिका निर्वाह गरिन्। विशेषगरी एक्सन र सशक्त महिला पात्रमार्फत उनले पर्दामा महिलाको परम्परागत ‘अबला’ छविलाई चुनौती दिइन्।

उनका फिल्ममा हरेक पटक फरक पुरुष कलाकार देखिए पनि कथाको केन्द्रमा रेखा नै रहन्थिन्। यसले एउटा नयाँ व्यावसायिक सूत्र स्थापित गर्‍यो—महिला कलाकार स्वयं पनि फिल्मको ‘बक्स अफिस फेस’ बन्न सक्छिन्।

तर त्यसपछि आएका सबै महिला केन्द्रित फिल्मले समान व्यावसायिक सफलता हासिल गर्न सकेनन्।

स्वस्तिमा खड्काको ‘बुलबुल’, सुरक्षा पन्तको ‘आमा’, ऋचा शर्माको ‘सुनकेशरी’ तथा सृष्टि श्रेष्ठ अभिनीत **‘द सिक्रेट्स अफ राधा’**ले समीक्षक र दर्शकबाट प्रशंसा पाए पनि बक्स अफिसमा ठूलो व्यावसायिक प्रभाव पार्न सकेनन्।

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माउँछ—महिला केन्द्रित फिल्म सफल हुन केवल महिला पात्र पर्याप्त छन् कि कथाको प्रस्तुति, विधा र बजार रणनीति पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्?

‘बोक्सीको घर’ले दिएको अर्को संकेत

यस प्रश्नको अर्को उदाहरण हो—‘बोक्सीको घर’।

२०८० मा प्रदर्शन भएको केकी अधिकारी मुख्य भूमिकाको यो चलचित्रले ११ करोड रुपैयाँभन्दा बढी ग्रस कलेक्सन गरेको थियो।

महिला हिंसा, अन्धविश्वास र सामाजिक संरचनाले महिलामाथि पार्ने प्रभावलाई केन्द्रमा राखेको फिल्मले व्यावसायिक सफलता पाएपछि महिला केन्द्रित कथाले पनि ठूलो दर्शक बजार निर्माण गर्न सक्छ भन्ने बहस थप बलियो भएको थियो।

‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’को सफलताले त्यही बहसलाई अझ अगाडि बढाएको देखिन्छ।

रेखा थापा : ‘महिलालाई दयाको पात्र नबनाऊ’

महिला केन्द्रित फिल्मको पछिल्लो सफलताबाट रेखा थापा पनि उत्साहित छिन्।

पुरुषको वर्चस्व रहेको नेपाली चलचित्र उद्योगमा महिलाले नेतृत्व गरेका चलचित्र सफल हुनु आफूले लामो समयदेखि देखेको सपनासँग जोडिएको उनी बताउँछिन्।

उनको तर्कमा महिला पात्रलाई पर्दामा सधैँ कमजोर, पीडित वा उद्धारको प्रतीक्षा गरिरहेको पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिनु हुँदैन।

‘गौँथली’ र ‘लालीबजार’को उदाहरण दिँदै उनी महिला पात्रको चरित्रमा आएको विविधतालाई महत्वपूर्ण मान्छिन्। उनका अनुसार एउटा पात्रभित्र कुण्ठा र संघर्ष हुन सक्छ भने अर्को पात्र विद्रोही र दबंग पनि हुन सक्छ।

यसको अर्थ महिला केन्द्रित फिल्मको अर्को चरण अब केवल ‘महिलाको पीडा देखाउने’ चरणमा सीमित हुनु हुँदैन। महिला पात्रले निर्णय लिने, विद्रोह गर्ने, गल्ती गर्ने, सफल हुने र आफ्नै कथा अघि बढाउने अधिकार पनि सिनेमाले दिनुपर्ने बहस उठेको छ।

हिरोको ठाउँ खोसिएको होइन, सूत्र बदलिएको हो

यद्यपि महिला केन्द्रित फिल्मको सफलतालाई पुरुष नायकको अन्त्यका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन।

नेपाली चलचित्रमा पुरुष स्टारको प्रभाव अझै बलियो छ। तर दर्शकको रोजाइ एउटै सूत्रमा सीमित छैन भन्ने संकेत भने स्पष्ट हुँदै गएको छ।

पहिले निर्माता–निर्देशकले फिल्मको व्यावसायिक सम्भावना मूल्यांकन गर्दा मुख्यतः हिरो, एक्सन, रोमान्स र स्टार पावरलाई प्राथमिकता दिने गर्थे। अहिले त्यसमा कथा, पात्र, विषयवस्तु र सामाजिक सान्दर्भिकता पनि थपिँदै गएको छ।

त्यसैले ‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’को सफलता सम्भवतः हिरोविहीन सिनेमाको विजयभन्दा पनि कथाको विजय हो।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पनि महिला पात्रको प्रभाव

यो परिवर्तन घरेलु बक्स अफिसमा मात्र सीमित छैन। अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म फेस्टिभलमा पनि नेपाली महिला केन्द्रित कथाले उल्लेख्य उपस्थिति जनाएका छन्।

मीन भाम निर्देशित ‘शाम्बाला’ यसको महत्वपूर्ण उदाहरण हो। हिमाली समाजको परिवेशमा महिलाको जीवन, सम्बन्ध र संघर्षलाई केन्द्रमा राखेको फिल्म अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म फेस्टिभलमा पुगेपछि नेपाली सिनेमाको नयाँ पहिचान निर्माण गर्न सफल भयो।

फिल्मकी अभिनेत्री थिन्ले ल्हामोले स्विट्जरल्यान्डको लोकार्नो फिल्म फेस्टिभलमा ‘बोक्कालिनो डिओर’ पुरस्कार जितिन्। यो उपलब्धिले नेपाली कलाकारलाई अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म वृत्तमा थप चिनायो।

त्यस्तै, **‘एलिफेन्ट्स इन द फग’**ले पनि अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवमा ज्यूरी पुरस्कार जित्दै चर्चा कमायो। जंगली हात्तीको आतंकबाट प्रभावित बस्ती र अल्पसंख्यक समुदायको कथालाई केन्द्रमा राखिएको फिल्ममा महिला पात्रको महत्वपूर्ण उपस्थिति छ।

यसले एउटा फरक सम्भावना देखाएको छ—महिला केन्द्रित कथा घरेलु बजारमा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकका लागि पनि नेपाली समाज चिनाउने प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।

अब चुनौती ‘महिला फिल्म’ बनाउने होइन, राम्रो फिल्म बनाउने

‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’को सफलतापछि नेपाली चलचित्र उद्योगका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न अब अर्को छ।

के निर्माता–निर्देशकले महिला कलाकारलाई केन्द्रमा राखेर फिल्म बनाउन थालेपछि मात्र सफलता सुनिश्चित हुन्छ?

उत्तर त्यति सरल छैन।

दुवै फिल्मको सफलता महिला कलाकारको उपस्थितिसँगै कथाको भावनात्मक शक्ति, पात्रको संघर्ष, सामाजिक विषय, प्रस्तुति र दर्शकसँगको सम्बन्धसँग जोडिएको छ।

यसैले आगामी दिनमा महिलालाई केन्द्रमा राखेर फिल्म बनाउनु आफैंमा पर्याप्त हुँदैन। महिला पात्रलाई पनि पुरुष पात्रझैँ जटिल, बहुआयामिक र वास्तविक बनाउने चुनौती हुनेछ।

महिला पात्र केवल पीडित भएर रोइरहने होइन, संघर्ष गर्ने, निर्णय गर्ने, असफल हुने, जित्ने र आफ्नै संसार निर्माण गर्ने पात्र बन्नुपर्छ।

नेपाली सिनेमामा बदलिँदो दर्शक

पछिल्ला सफलताहरूले नेपाली दर्शकको रुचिमा पनि परिवर्तन भइरहेको संकेत गर्छन्।

दर्शकले अब केवल स्टार हेर्न टिकट काट्छन् भन्ने पुरानो मान्यता कमजोर हुँदै गएको छ। ‘मेरो कथा कहाँ छ?’ भन्ने प्रश्न पनि दर्शकको छनोटमा महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ।

महिला दर्शकको संख्या र प्रभावलाई पनि नेपाली फिल्म बजारले गम्भीर रूपमा बुझ्नुपर्ने अवस्था आएको छ। समाजमा महिलाले भोग्ने विषयलाई पर्दामा इमानदारीपूर्वक प्रस्तुत गर्दा त्यसले ठूलो दर्शक समूहसँग भावनात्मक सम्बन्ध बनाउन सक्छ।

त्यसैले ‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’को सफलता नेपाली फिल्म उद्योगका लागि केवल दुईवटा हिट फिल्म थपिएको घटना होइन।

यो कथा कसको हो, कसले कथा बोक्छ र दर्शकले पर्दामा कसलाई आफ्नो प्रतिनिधि देख्छन् भन्ने प्रश्नमा आएको परिवर्तनको संकेत पनि हो।

नेपाली सिनेमाको लामो इतिहासमा पुरुष नायकको स्टारडमले बजारको ठूलो हिस्सा नियन्त्रण गर्दै आएको छ। तर अहिले महिला पात्र केन्द्रमा रहेका फिल्मले पनि दर्शक तान्न र करोडौंको व्यापार गर्न सक्ने प्रमाण दिएका छन्।

रेखा थापाले सुरु गरेको महिला नेतृत्वको व्यावसायिक यात्रालाई ‘बोक्सीको घर’, ‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’जस्ता फिल्मले नयाँ पुस्तामा निरन्तरता दिएका छन्।

अब नेपाली सिनेमाको भविष्य ‘हिरो कि हिरोइन?’ भन्ने प्रश्नमा अडिने सम्भावना कम छ।

बरु प्रश्न हुनेछ—कथा कति बलियो छ? पात्र कति वास्तविक छन्? र पर्दामा देखाइएको संसारले दर्शकलाई कति छुन्छ?

यदि ‘लालीबजार’ र ‘गौँथली’को सफलता कुनै दीर्घकालीन प्रवृत्तिको सुरुवात हो भने नेपाली सिनेमाको अर्को दशकमा महिला कलाकार केवल नायिका होइन, कथा र बजार दुवैको केन्द्रमा उभिएको शक्ति बन्न सक्नेछ।

Originally published on abcnews.com.np.